Yom

Yom in lotushouding glijdt van Klezmer door tot Glass

Contemplatieve momenten afgewisseld door vulkaanachtige explosies en erupties

Vrijdagavond 1 november trad in het kader van November Music klarinet virtuoos Yom uit Frankrijk op in de Toonzaal. Yom, echte naam: Guillaume Humrey, is in 1980 in Parijs geboren. Als kleuter raakte hij betoverd door de klarinet die hij heel vroeg ging bespelen. Yom wordt in Frankrijk als een absolute virtuoos op het grensvlak van jazz, Joodse muziek en klassiek beschouwd. Nu is hij eindelijk eens te horen in Nederland, hier op November Music in Den Bosch.

Yom

Yom
Yom – ©lemonde.fr

Mede door zijn Joodse achtergrond, interesseerde hij zich na zijn conservatorium studie in Parijs, voor klezmer, Oost-Europese volksmuziek die met name door Joodse muzikanten werd gespeeld. Maar Yom is veel meer dan dat. In dit optreden, samen met cellist Fredric Deville en violist Régis Huby zoekt hij grenzen van expressie op. Razendsnelle loopjes die minutenlang kunnen duren (hij heeft een fenomenale ademhalingstechniek) verworden zelf haast tot klank.

Philip Glass
Klezmer klankbeelden, die als één geheel doorglijden naar Philip Glass-achtige patronen. Vulkaanexplosie-achtige hoogtepunten, even vlot afgewisseld met contemplatieve momenten. Aandacht voor solo’s op viool en cello, waarbij de uitgebreide strijktechniek van Régis opvalt. Veel verschillende klankkleuren op de klarinet, door gebruik van micro tonaliteit en gedekte tonen.

En dat alles terwijl Yom in yoga lotushouding op de pianokruk zit, en beweegt op een manier die mijn leraar me altijd ten strengste verbood. Als je alleen voor traditionele klezmer kwam dan was dit wellicht te veel van het goede. Maar voor een ieder die openstaat voor meer, was dit een fenomenale ervaring die je meevoerde in een wervelwind van klanken en beheerste emoties. Yom was groots.

Yom
Yom

Het project is een vervolg op het prachtige Le Silence de l’Exode dat de trektocht van het Joodse volk door de woestijn verklankte. De nieuwe composities van YOM gaan over de zee als Eldorado, maar ook als levensgevaarlijke oversteekplaats. Daarbij liet Yom zich inspireren door actuele teksten over de vluchtelingencrisis.


Screenshots from Yom LIVE – Picnic in Tchernobyl
Persfoto Yom in lotushouding: ©lemonde.fr

Liknon

Benadering Bosch Requiem Liknon is niet traditioneel

Dodenmis omgezet naar een tranceachtig gebed tot Maria-icoon Panagia Myrtidiotissa

Zaterdag 2 november ging het Bosch Requiem Liknon in het Theater aan de Parade in premiere bij de opening van November Music. Liknon (Grieks voor schommelwieg) is het werk van de Griekse Calliope Tsoupaki. Naast docente compositie aan het Conservatorium van Den Haag, is zij ook Componist des Vaderlands.

Liknon

Liknon
Processie requiem Liknon

Voorafgaand aan het requiem Liknon liep een verlichte processie over de Parade door Matzer Theaterproducties met Bossche koren, en op het podium gesproken tekst door Lot Vekemans.

Calliope Tsoupaki schreef Liknon voor het barokensemble PRJCT Amsterdam, geleid door Manoj Kamps, en twee zangers, countertenor Maarten Engeltjes en tenor Marcel Beekman. Tsoupaki liet zich inspireren door een oosters-orthodox icoon, in dit geval het Maria-icoon van Panagia Myrtidiotissa.

Deze diashow vereist JavaScript.

Met Liknon probeerde Tsoupaki enkele vrij baanbrekende dingen te doen. Zo is het niet een traditioneel requiem, maar meer een gebed van de stervende tot Maria, moeder Gods. De inmiddels bekende thema’s uit een Requiem wilde zij minder duidelijk in het stuk uitbeelden, ze verstopt houden zodat we niet echt zouden weten waar we zijn, wat een bijna tranceachtig gevoel zou moeten opleveren.

Griekse thema’s

Liknon
PRJCT Amsterdam o.l.v. Manoj Kamps

In Liknon waren traditioneel Griekse thema’s te horen. En op enkele plekken wisten de hobo en de harp mooie solo’s neer te zetten, terwijl de zangers hun best deden om hun thema’s met overtuiging neer te zetten. Dat leidde gedeeltelijk tot te grote theatraliteit. De keuze voor een ‘zink’, een voorloper van de trompet, voegde een speciale klankkleur toe.

De rol van de zware elektronische galm op de instrumenten was niet duidelijk. De thematiek van Liknon ontwikkelde zich niet echt en het stuk bleef zich vijf kwartier lang herhalen in trage variaties, totdat de over het orkest neerdalende lampen verkondigden dat het voorbij was.


Liknon van Calliope Tsoupaki door PRJCT Amsterdam o.l.v. Manoj Kamps
Fotografie: Angeline Swinkels

Op 9 januari 2020 wordt Liknon opgevoerd in het Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam.

Mikawe Oziki

Duo Mikawe Oziki in Toonzaal bij Popronde Den Bosch

Psy elektronika waar de ouders niet van weglopen

In het kader van Popronde trad afgelopen vrijdag het duo Mikawe Oziki (Rik Bosmans en Tim van der Zanden) op in de foyer van de Toonzaal. En voor je het Japanse woordenboek induikt: nee, de woorden betekenen op zich niets. Mikawe Oziki is een statement van “dit is exotisch klinkende muziek met herkenbare elementen, die je niet helemaal kan plaatsen”.

Mikawe Oziki

Mikawe Oziki
Tim van der Zanden

Mikawe Oziki is een samenwerkingsproject van Tim van der Zanden, drums (oa: Monomentum Collective) en Rik Bosmans, sampler (oa: Another Now). Rik maakt mixen van elektronische wereldmuziek waarbij hij samples en inspiraties van moderne hip hop en bass music gebruikt. Tim slaat daar op een vrij klein drumstel (uitgebreid met een Roland pad) diverse ritmes bij.

Mikawe Oziki
Rik Bosmans

Samen willen ze opereren in dit ietwat ‘psy’ gebied, en wel op zo’n manier dat hun ouders niet direct zouden weglopen. Daarin willen ze als Mikawe Oziki een link tussen diverse genres vormen. Hun muziek heeft elementen van Mount Kimbie, Machinedrum en Petit Biscuit en heeft daarin ook een sterke eigen inbreng.

Aangename kennismaking met het genre

Het is een gezellige drukte in de foyer toen de samples beginnen waar Tim naadloos in meegaat. Opvallend is de dansbaarheid en de echte communicatie in ritmes en stemmingen tussen drum en samples. Tim’s Roland pad liet allerlei geluiden horen, variërend van bas die je alleen nog maar in je maag en voetzolen voelt tot interessante hoge tikken die door een bewegend filter een soort klankbeeld op zich vormen.

Mikawe Oziki
Dansbaar

De samples van Mikawe Oziki zijn zeer gevarieerd en gaan heen en weer tussen dubstep klanken, vocalen, en arabische wereldmuziek elementen. Toch blijft er altijd de muzikale en ritmische samenhang in het spel die je aan de hand neemt. Je hebt echt het gevoel dat je naar een kunstig samengevoegd geheel aan het luisteren bent. Muziek die je over je heen laat komen en die zeker voor de liefhebbers ook erg dansbaar is.

Al is er maar een enkeling die dat daadwerkelijk doet. Dat is niet heel vreemd omdat het klankbeeld mooi rijk en gevuld is, en op zich voldoende aandacht opeist. Voor iemand als ik die het genre minder goed kent, is het een aangename kennismaking. Vooral de Arabische klanken spreken me aan.

Verdere ontwikkeling Mikawe Oziki

Mikawe Oziki
Popronde Den Bosch Mikawe Oziki

In Popronde ben je als een beginnende groep, misschien op weg naar grotere naamsbekendheid. En daarin vallen een paar puntjes op die nog verder mogen worden bijgeschaafd.

Allereerst kan Mikawe Oziki nog werken aan de aankondiging van de nummers. Ze komen nu min of meer onaangekondigd wat uit de lucht vallen.  Ook de onderlinge samenhang van de nummers kan nog verder doordacht worden.

Verder raakt onderweg de batterij van de drumpad leeg, en die moet worden vervangen. Geen probleem natuurlijk, het publiek is vriendelijk en het is zo gebeurd. Al met al een zeer onderhoudend, dit optreden van Mikawe Oziki.


Foto’s: Ronald Rijken

FAQLab

FAQLab – elektronica geïntegreerd in allerlei kunstuitingen

Nieuwe ideeën uitwisselen en ambedo dans in Willem Twee Toonzaal

De FAQLab editie van 15 september waar ik in de middag bij was bood drie heel mooie programmaonderdelen. Allereerst is er de altijd hartelijke ontvangst in de Toonzaal waar de gelegenheid is om bij een prima kop koffie (of ander drinken) enthousiastelingen voor elektronische muziek te spreken. Je kan er nieuwe ideeÎn uitwisselen en op de hoogte blijven van ontwikkelingen.

FAQLab

FAQLab
Ellis van Veldhuizen

Verder biedt FAQLab een podium om laagdrempelig te experimenteren en kennis uit te wisselen. Ellis van Veldhuizen maakte daar samen met haar vader Rob van Veldhuizen dankbaar en met succes gebruik van. Ellis is een jonge danseres die graag de interactie tussen dans, lichaamsbeweging in de ruimte en klankspel wil onderzoeken. Haar vader had een set-up gebouwd van druk- en lichtsensoren die klanken aansturen in software synthesizers (voor de ingewijden: hij gebruikte VCV Rack).

Doel van deze eerste experimentele showing genaamd Ambedo was om de potentie van de verschillende disciplines beter in beeld te krijgen, zodat daarop verder kan worden gewerkt. Verder wilden Rob en Ellis zien hoe mensen reageren op deze combinatie en zoeken ze steun voor uitbreiding van de mogelijkheden tot een compleet interactief elektronica programma. Een echte primeur voor FAQLab.

Ambedo dans

FAQLab
Ambedo

De sensors lagen op de grond, en met zeer subtiele en sierlijke bewegingen zette Ellis een voet neer op een sensor op het gedreun van een diepe bastoon. Het ritme van het gedreun veranderde, was het nu een hartslag geworden? Beeldde het iets uit van de opwinding over het project die ze zelf voelde? Al snel leken we over te gaan naar een grote ruimte waar waterdruppels vielen en stroomden terwijl ze een andere sensor beroerde. Zo ontwikkelde zich een klank- en bewegingsspel dat steeds intensiever werd en speelser toen ook de lichtsensors erbij betrokken werden zodat een duidelijker verband ontstond tussen beweging en geluid.

Na een welverdiend applaus gaven Ellis en Rob toelichting op wat ze wilden bereiken en op de techniek erachter. Het was een experiment en vanuit compositie oogpunt (en vanuit de techniek) waren er zeker tal van opmerkingen op te maken. Niettemin verbond dit diverse disciplines, wat al te merken was aan de mensen die aanwezig waren die weinig kennis hadden van elektronische muziek, maar er volop van genoten. Ambedo heeft bij verdere uitwerking van dit idee dan ook de potentie om groepen dansers interactief een prachtig beweeg- en klankbeeld te laten maken wat op heel wat plaatsen kan worden uitgevoerd.

René Uijlenhoet in FAQLab
FAQLab
René Uijlenhoet – gast FAQLab 2019

FAQLab vervolgde met een interview met René Uijlenhoet. Hij is componist en als docent verbonden aan Codarts in Rotterdam. Hij heeft onder andere gestudeerd bij Ton Bruynèl, een zeer vroege pionier van elektronische muziek, die als eerste Nederlander een privé-studio had gebouwd, een unicum eind jaren 50. Voor de liefhebbers altijd weer mooi om een stuk geschiedenis verhaald te krijgen.

FAQLab
Interview met René Uijlenhoet

Verder liet René een stuk van Bruynèl (Coda voor K) horen. Enerzijds geweldig om te zien wat er met de juiste inzet zelfs zo lang geleden al mogelijk was met elektronica, maar ook om op te merken dat er intussen veel geëvolueerd is. RenÈ liet nog twee eigen werken horen (Red Junction en De Voorzienigheid).

FAQLab
FAQLab van Willem Twee Studio’s

Een vorige editie van FAQLab heb ik ooit geprobeerd om de geluiden die je in dit soort stukken kan horen te omschrijven. Dat ga ik nu niet proberen, de klankpaletten en de bewegingen in het geluid die je hoort zijn daar veel te rijk en complex voor. Je moet ze gewoon ervaren. Wat iedereen dan ook deed.
In een gesprek met René over de ontwikkeling van elektronische muziek kwamen we tot de conclusie dat, in plaats van een buitenissige noviteit, elektronische muziek zich heeft ontwikkeld tot een volwassen discipline, die als instrument geïntegreerd raakt in kunstuitingen.

Dubbelconcert in de Toonzaal, Duffhues en van Houdt

Beide artiesten verrassen met gewaagde muziek en beelden

Reinier van Houdt en Niels Duffhues staan garant voor een bijzondere muzikale avond. Dat voor Willem Twee concertzaal (Toonzaal) is gekozen als locatie, verhoogt alleen maar de ambiance.

Programma

Als je op zoek bent naar weer een andere stijl van muziek dan zit je dinsdag 14 mei goed in de Willem Twee Concertzaal (Toonzaal). Het programma bestaat uit twee delen: Voor de pauze toont Niels Duffhues zijn project Cineconcert. Na de pauze speelt Reinier van Houdt het werk Dead Beats van Alvin Curran voor piano.

Niels Duffhues

Reinier van Houdt
Niels Duffhues – foto: Sandra Leijtens

Niels is een Bossche muzikant en filmmaker die een flink aantal activiteiten op zijn naam heeft staan. Naast diverse bands (waaronder the Gathering) produceerde hij films,  verzorgde hij theater en tentoonstellingen en presenteerde hij een lange lijst albums.

Deze avond presenteert hij ‘Cineconcert’. Met op het grote scherm een serie films geprojecteerd speelt hij gitaar, allerlei electronica en Indiase harmonium. De films (in zwart-wit) hebben een hoog stream of consciousness gehalte. Varend op een boot zie je veel van de rivier, terwijl de gitaar mee kabbelt.

Deze diashow vereist JavaScript.

Op deze manier passeren allerlei taferelen de revue. Soms indringend, soms humoristisch (een stel koeien die je lang aankijken terwijl er op de achtergrond de geluiden klinken van Bingo was echt grappig). Het mooie van dit concert is de synchroniciteit tussen de live muziek en de filmbeelden waarin weinig lijkt te gebeuren, maar waar je toch door wordt meegesleept. De film en de thema’s die er in zitten, zijn met veel zorg opgenomen en vormen een compositie op zich. Een mooie ervaring om een keer op mee te drijven.

Reinier van Houdt

Reinier van Houdt
Reinier van Houdt

Eén van de leuke eigenschappen van de Toonzaal is de laagdrempeligheid. Na de inleiding (door Sietse van Erve) staat Reinier vanuit het publiek op en loopt naar het podium met de vleugel die voor hem klaarstaat. Reinier is een pianist met een indrukwekkende staat van dienst, naast conservatorium studies in Budapest en Den Haag, heeft hij een lange lijst aan premières op zijn naam staan. Hij gaf uitvoeringen in New York, Londen, Moskou, Tokyo, Egypte, Toronto en gaat u zo maar door.

Reinier van Houdt houdt zich bezig met vernieuwende muziek en in zijn vrije tijd vraagt hij zich af of de wereld wel of niet een gesloten logisch systeem is. Deze avond voert hij het werk van Alvin Curran uit, dat deze aan het componeren was toen het World Trade Center werd opgeblazen. Alvin woonde daar niet al te ver vandaan.

Reinier van Houdt
Werk van Alvin Curran

Het muziekstuk waagt zich aan zaken die eigenlijk niet mogen in de muziek. Onduidelijke ritmes, onverwachte stiltes die plotseling invallen. akkoordontwikkelingen die  vreemd aanvoelen. Dynamiek die van uiterst zacht naar kei- en keihard overgaat. En toch ontwaar je na enige tijd de grotere structuren die zich beginnen te ontwikkelen, de stiltes die een (overigens niet dansbaar) ritme verbergen.  Het moet een crime zijn geweest voor Reinier van Houdt om dit stuk te leren spelen juist omdat het zo vaak tegen de intuïtie ingaat.

Het hoort zo niet te zijn, maar dat is precies hoe het in het echte leven ook toegaat. Voor wie het stuk in alle rust wil na luisteren, het is op CD verschenen bij Moving Furniture Records, opgenomen in de Toonzaal door Kees van de Wiel.


Cover foto: Wim Voets
Foto’s: Sandra Leijtens Photography

FAQ Festival 2019 Félicia Atkinson en KATE NV

Over verdere uitwerkingen van composities en stukken vol belofte

Félicia Atkinson en KATE NV openen de tweede avond van het elektronisch muziekfestival FAQ 2019. Het is al weer de tiende keer dat het festival in Den Bosch wordt gehouden.

Félicia Atkinson

Félicia Atkinson Kate NV
Félicia Atkinson

De tweede avond van het FAQ festival trapt de Française Félicia Atkinson af. Geboren in Parijs in 1981 staat zij voor een meditatieve richting vol abstracte schoonheid die zij heeft opgedaan in heel wat reizen rond de wereld. Zij heeft de  l’Ecole Nationale Supérieure des Beaux-Arts de Paris met succes afgerond en studeerde ook antropologie en moderne dans. Reden genoeg om naar een voorstelling te komen, wat heel wat studenten van de Tilburgse muziekschool dan ook hadden gedaan.

Met weinig inleiding begint Félicia Atkinson meteen met de creatie van een lage drone met enige puls er in. Langzaam maar zeker bouwt dit eenvoudige thema op met toegevoegde tik en klopgeluiden waar langzaam meer en meer natuurlijk klinkende vogelgeluiden bij komen en klanken als van temple bells. De geluiden bouwen langzaam op en terwijl de zo geschapen klankmuur voort blijft duren, speelt Atkinson een eenvoudig thema op de piano die in een lang aangehouden akkoord eindigde. Dan pakt Félicia Atkinson weer de microfoon waar ze hypnotisch langzaam Franse tekst inspreekt. Dit is de opbouw naar wat een heel mooie en meeslepende compositie had kunnen zijn.

Maar op enig moment begint het te veel van het publiek te vergen, het piano thema wordt te vaak exact herhaald, de opbouw van het stuk gaat nergens heen, de half gezongen, half gesproken tekst is onverstaanbaar en na een half uur begint het publiek te schuifelen en hier en daar zelfs te praten. Het goede van het FAQ festival is dat er echt ruimte wordt geboden aan nieuwe experimenten en dat juich ik van harte toe. Ook als het betekent dat je hier en daar een componist moet laten ontdekken dat als je gezegd hebt wat je zeggen wilde dat het dan klaar is.

KATE NV

Félicia AtkinsonKate NV
Kate NV met Hans Kulk in Willem Twee studios

KATE NV is een project van de Russische Kate Shilonosova (geboren 1989 in Kazan, Tatarstan). Haar muziek laat zich moeilijk indelen, en is door diverse stromingen beïnvloed. Niet in het minst door Japanse muziek, wat merkbaar is in de klankkleuren die ze kiest en ritmes die ze slaat. Voor deze avond gebruikt KATE NV geluiden die in de studio zijn opgenomen benevens allerlei materialen die door kloppen diverse geluiden produceren, waaronder een miniatuur zingende zaag, en een stel inderhaast aangerukte bierglazen. Door deze ritmisch een voor een te spelen, te samplen en te loopen ontstaat een patroon aan geluiden.

Enige concentratie heeft KATE NV wel nodig, want in de ontstane ritmes blijft ze geluiden toevoegen. Het begint met iets wat levendig en fris klonk, met allerlei percussie geluiden die creatief worden samengevoegd. En de opbouw van geluiden is in het begin leuk om te horen. Toch mist er hier ook diepgang, het geheel is net niet ritmisch genoeg, er ontstaat geen echte puls, de geluiden klinken op den duur nogal bijeengeraapt.

Het gebrek aan compositie en gevoel van een geheel zijn maakt dat de muziek je uiteindelijk niet echt meevoert. Dat is jammer want de stukken van KATE NV hebben de belofte in zich om iets heel moois te kunnen worden.


Foto Félicia Athinson – screenshot video Adaptation Assez Facile
Foto’s KATE NV – screenshots video KATE NV at Willem Twee Studios

Kees Tazelaar trapt FAQ Festival af met inspirerende lezing

Hartstochtelijk pleidooi voor terugkeer compositie in de muziek

Het FAQ festival trapte de alweer tiende editie af met een lezing door Kees Tazelaar. Hij liet met vier kunstige muziekwerken horen hoe je de gedachten van zijn lezing ook inderdaad in de praktijk kan omzetten.
Kees Tazelaar
Kees Tazelaar

Wie is Kees Tazelaar?

Kees Tazelaar onderwijst sinds 1993 aan het Instituut voor Sonologie en sinds 2006 is hij hoofd van dit instituut. Dit nadat hij zelf aan het Koninklijk Conservatorium onder Jan Boerman studeerde.Naast het maken van composities (soms ook in opdracht) is hij historicus en hij behaalde in 2013 zijn doctors titel op het onderwerp ‘Philips and the Origins of Electronic Music in the Netherlands’. Over dit onderwerp heeft hij ook een boek geschreven: On the Threshold of Beauty.Verder heeft hij een indrukwekkende lijst composities op zijn naam staan.

Lezing op FAQ festival
De lezing in Willem Twee concertzaal werd gegeven in twee blokken van anderhalf uur. Wegens de internationale belangstelling gaf Kees Tazelaar deze in het Engels. Naast een mooi overzicht over de ontwikkeling van elektronische muziek door de tijd gaf Tazelaar gedachten mee die het publiek zeker nog een poos zullen bezig houden. Gedachten om wat mij betreft vast te houden: Er wordt vaak een strikt onderscheid gemaakt tussen de Musique Concrète in Frankrijk (Pierre Schaeffer) en de Duitse opvatting over het maken van elektronische muziek.

Kees Tazelaar
Kees Tazelaar in Willem Twee concertzaal

Kees Tazelaar laat zien dat deze hokjes nodeloos scherp zijn afgebakend en dat er over en weer veel meer beïnvloeding is geweest dan dat vaak beschreven is. Dat brengt je meteen bij de vraag wanneer elektronische muziek eigenlijk begon. Een artikel dat ik net las (Geschiedenis elektronische muziek 1951) weet dat exact: ’18 oktober 1951. Op die dag werd in Keulen de Studio für elektronische Musik (Studio voor Elektronische Muziek) opgericht.’

Kees geeft duidelijk aan dat dit veel subtieler ligt. Het begint al met de vraag wanneer je muziek elektronisch noemt. Is dat alleen omdat je elektronica gebruikt om iets te doen wat verder niet wezenlijk van de klassieke wijze van muziekbeleven verschilt? Of is dat wanneer je de nieuwe mogelijkheden die de elektronica  (en later de software) je biedt werkelijk gaat uitnutten?

Dat brengt ons bij een prangende vraag die Kees Tazelaar bezighoudt: Aan het begin van de muziek die met wat taperecorders en opgenomen geluiden of enkele eenvoudige toongenerators (en dergelijke) werd opgenomen kon het maken van een compositie van 20 seconden weken werk zijn. Daarom werd er vooraf hard gewerkt aan het compositionele aspect er van.

Kees Tazelaar
pleidooi terugkeer compositionele aspecten

Tegenwoordig zijn de technische mogelijkheden om even snel iets te doen schier oneindig en in veel gevallen gaat dat ten nadele van de compositie. Kees Tazelaar houdt een hartstochtelijk pleidooi om terug te gaan naar de compositionele aspecten en de nieuwe lichting studenten met name te inspireren om te vernieuwen, nieuwe mogelijkheden te verkennen.

Tazelaar houdt niet van scherpe begrenzingen. Zo zijn de grenzen tussen muziek, gemaakt met opgenomen geluiden, en muziek gemaakt op basis van enkel (elektronische) synthese lang niet zo scherp als voor- en tegenstanders willen doen geloven. Wat hem betreft gaat het om het compositie element en is de rest een materiaal dat je gebruikt om die ideeën tot uitdrukking te brengen. Daarnaast was er veel aandacht voor de enorm grote rol die Philips heeft gespeeld eind jaren ’50 in de totstandkoming van elektronische muziek.

Concert
Ergens als historicus over praten is één ding, maar laat dan zelf maar eens wat zien! Deze uitdaging nam Kees Tazelaar met verve op.  Hij speelde vier composities die elk voor zich de luisteraar meenamen door nieuwe landschappen (en in één geval voorzien van prachtige meebewegende video beelden, gemaakt door kunstenares Marianne Dekker). De muziek werd weergegeven via vijf boxen die de ruimtelijkheid tot een nieuwe dimensie verhieven.

Elk van de stukken werd gekenmerkt door een uitgekiende balans aan geluiden die werden geïntroduceerd, verdwenen, vervloeiden en getransformeerd weer terugkwamen om een nieuw geheel te scheppen. Het woord was duidelijk in geluid omgezet. Deze stukken proberen te omschrijven is niet te doen, de ervaring die ze oproepen is daar nu eenmaal veel te rijk voor. Gelukkig kan je op de titels googlen en zijn een paar nummers op Soundcloud terug te vinden.

Kees Tazelaar
openingsavond FAQ festival 2019

De gespeelde stukken waren:
1) Berglandschap, een grappige woordspeling op de naam van een docent die met pensioen ging. Dit stuk is gemaakt met volledig analoge middelen,
ontworpen en gemaakt op het instituut. Wat met name opvalt is het gebruik van stilte als element van de compositie en de ruimtelijkheid er van.
2) Chroma 1. Dit stuk gebruikt klanken van echte instrumenten die zijn bewerkt. Geluiden waar oorzaak en gevolg duidelijk te onderscheiden zijn, of is het nu toch net andersom?
3) Erwachen heiterer Empfindungen bei der Ankunft auf dem Lande, met een knipoog naar de Pastorale van Beethoven (Symphony nr 6). Begeleid door krachtig en prachtig abstract
kleurenspel op het video scherm
4) De profundis. Dit is gebaseerd op het gelijknamige gedicht van Georg Trakl, één van de belangrijkste vertegenwoordigers van het Duitse expressionisme. Het gedicht wordt half voorgezongen half verteld. En de stem is op vele wijzen bewerkt.


Lees ook het interview met Kees Tazelaar tijdens FAQ festival 2017

Aandachtig luisterend publiek

FaqLab 2019 onderzoekt interactie mens en synthesizer

FaqLab wordt met het jaar volwassener

FaqLab wordt Traditie

FaqLab begint een traditie te worden in Den Bosch. In gesprek met Hans Kulk (een van de organisatoren) wisten we even niet meer of het nu de zevende of achtste editie was. Maar de format – de sjablone –  is nog steeds dezelfde, al wordt FaqLab met het jaar volwassener.

Synth liefhebbers komen bij elkaar om over hun hobby te praten onder een borrel, een verrukkelijke ter plekke gemaakte maaltijd wordt met smaak weggewerkt.

Er zijn lezingen en demonstraties van nieuwe inzichten in hoe met elektronische klanksynthese om te gaan. Hierin is het super creatieve element en gedeeltelijk zelfgemaakte en zeer creatieve electronica geknutsel nog altijd een belangrijk element. En helemaal eigen aan FaqLab is de relaxte en vriendelijk atmosfeer waarin het makkelijk is om oude (en nieuwe?) vrienden te ontmoeten.

FaqLab
demonstraties in de voormalige synagoge

Omdat de elektronische muziekstudio nu ook in de Willem Twee Concertzaal gehoord kan worden zijn demo’s bij FaqLab zicht- en hoorbaar voor een groter publiek. Leuk blijft ook altijd het element waarin studenten van de studio werk kunnen laten horen wat ze tijdens de cursus elektronische muziek compositie hebben gemaakt. Altijd met veel liefde en enthousiasme (en een beetje hulp van de docenten) gemaakt.

Interactie mens en synthesizer

Dit jaar stond FaqLab in het teken van de interactie tussen mens en synthesizer. Al die bergen electronica zijn leuk, maar hoe bedien je dat? Hoe leg je een relatie tussen wat je doet en geluid? Er kwamen diverse antwoorden op:

Rik Wijngaards en Michelle Abolaffio demonstreerden hoe je een mens onderdeel van het geluidscircuit kunt maken. Rik door een opstelling te laten zien waarin je geluiden kan veranderen door onderdelen van het apparaat aan te raken (tactile feedback).

Michelle Abolaffio had met zijn Awaken een opstelling waarin je onderdeel van het circuit wordt door een bewegend metalen vel aan te raken, wat dan tot allerlei geluiden leidt. Omdat je niet echt bewust kan beredeneren wat een aanraking met het geluid doet, ben je verplicht om op je instincten te gaan vertrouwen wat een heel andere dimensie geeft aan hoe je omgaat met geluid. Echt iets om een keer te ervaren.

Deze diashow vereist JavaScript.

De volgende spreker was Rob Hordijk. Hij is Nederlands bekendste bouwer van modulaire synthesizers. In deze demonstratie bij FaqLab ging hij niet zozeer in op het zoveelste geluidje wat je kan opwekken, maar maakte hij veel meer duidelijk hoe het design proces loopt van een synthesizer.

Hoe kom je nu van de gedachte: ‘Ik wil dat een bepaalde klank gemaakt wordt’ naar de realisatie er van in electronica, daarbij in gedachten houdend dat het min of meer instinctief bedienbaar moet blijven. Er gaat heel wat denkwerk, wiskunde en natuurkunde in het simpel maken van die dingen. Voor de liefhebbers een prachtige lezing.

Kacper Ziemianin liet een zelfontwikkelde installatie zien waar je klank kan opwekken en beïnvloeden door het plaatsen van lichtsensors. Ook dit was een mooie manier om van geluid iets tastbaars te maken.

Jan-Willem Hagenbeek maakt zelf kleine goedkope synthesizers die je uitnodigen om lekker met de knoppen te spelen. Voor je het weet zit je midden in pulserende beats en lekkere geluidjes.

FaqLab
FaqLab niet alleen voor mannen

En zo zien we dat hoewel de toehoorders overwegend mannelijk zijn er toch een paar vrouwen ook interesse hebben voor deze mooie machines.

Netwerken bij het eten
Na deze typische FaqLab demo’s was het hoogste tijd even bij te tanken en te ontspannen, wat prima ging met de lekkere maaltijd die was bereid door Eveva, samen met een biertje als je dat wilde en staand aan tafels waar het makkelijk aanschuiven en contacten leggen was.

Presentatie leerlingen

In de avond presenteerden de diverse leerlingen van de opleiding die je volgen kan in de elektronische muziekstudio hun werken. Ook dit keer viel weer op hoeveel creativiteit mensen aan de dag kunnen leggen na slechte een paar maanden studie.
Overigens kan ik je van harte aanbevelen om als je wel eens meer zou willen weten van hoe synthesizers echt werken zo’n cursus te doen in de Willem Twee studio.

Optredens
’s Avonds  presenteerde FaqLab  een aantal performances. Dance achtige ritmes die je onderbewustzijn op een heel aangename manier stimuleren.

Kayak

Kayak is back en slecht de generatiekloof

Bijna halve eeuw oude Progressive Rock vervoert nog steeds

Kayak
Ton Scherpenzeel

Donderdagavond mocht ik bij het concert van Kayak zijn, in het Willem-Twee poppodium. Mede oprichter en toetsenman Ton Scherpenzeel zou waarschijnlijk de eerste zijn om op te merken dat Kayak niet in het Progressive Rock doosje past. En hij zou nog gelijk hebben ook, want wat ze lieten horen omvat veel meer dan dat. Maar de fans zal dit een zorg zijn, die kwamen na afloop blij, tevreden en enthousiast de zaal uit.En geloof maar niet dat het alleen grijze koppen waren. Meerdere jongere lui zaten er bij; een vader en zoon waren eensluidend in hun oordeel: ‘Het was geweldig! En zo mooi om te zien dat ze er zelf ook plezier in hadden”. Hoezo generatiekloof? @nogenerationgap!

Geschiedenis
Maar laat ik vooraan beginnen: Kayak werd in 1972 door Ton Scherpenzeel en Pim Koopman in Hilversum opgericht. Het was de tijd waarin de Symfonische Rock opkwam. Groepen als Genesis en Yes waren bezig hun complexe (gedeeltelijk op klassieke muziek gebaseerde) muziek bekendheid te geven, vergezeld van doorwrochte en soms mystieke teksten was een nieuw genre geboren. Kayak voegde daar prachtige stukken aan toe, luister maar eens naar Starlight Dancer of Ruthless Queen.

Kayak
Kayak in Willem Twee poppodium

Kenmerkend aan de band is de combinatie van symfonische elementen, lyrische zang, uitgekiende soms Bach-achtige keyboard loops, om dan weer over te schakelen naar iets wat bijna hardrock is, met een snerpende gitaar. Die gitaar is tegenwoordig echt bijna niet te geloven. En dat past allemaal prima samen. Kayak heeft voorspoed en moeilijke tijden gekend. Zoals Ton zelf in zijn blog schrijft:
“En om eerlijk te zijn: het was wel weer eens nodig. Het zal niemand verbazen als ik zeg dat de periode-Cleopatra niet de vrolijkste was in de historie van Kayak. Een, vind ik nog altijd, prachtig project dat door verschillende oorzaken voortijdig aan zijn einde kwam. Twee-en-een half jaar hebben we ons uit de naad gewerkt en als je dan ziet wat er uiteindelijk van is terechtgekomen- nee, dat zet je wel weer even met beide benen op de grond. Sterker nog, ik heb zelden zo getwijfeld of ik nog wel verder wilde met Kayak als direct na de laatste tournee.”

Kayak
Het betere gitaarwerk van Kayak

Maar: De volgende compositie kwam er, de nieuwe bandleden kwamen er, en de volgende tour kwam er. En ik zou bijna de laatste CD vergeten te melden, om maar even te jatten:
The new album is released on January 12th 2018, and gets raving reviews from Holland and, especially, abroad. Not only the album’s musical quality is mentioned, but the band also get credits because of their incredible resilience. An English critic writes: ‘Kayak- more break ups than the Antarctic ice shelf and more comebacks than a homesick boomerang’ The CD enters the Dutch album charts at number 6, the highest position of a Kayak record since 1980! The vinyl version of Seventeen even lands at the number ONE spot of the Vinyl-top-33. Kayak is back- with a vengeance.

Kayak het concert

Kayak
Bart Schwertmann

Muziek stond aan, de rode lampen van de lichtshow brandden, en de leden van Kayak kwamen onder applaus van de vrij volle en super relaxte zaal naar binnen. Vanaf de allereerste noot stond het geheel als een huis en dat zou het ook blijven staan. Drijvende drum, strakke basgitaar met op de achtergrond een mooi orgel. De instrumenten wisselen vrij snel van functie in het geheel,  naadloos gaat ‘de leiding’ over van zang naar gitaar, naar toetsen en weer terug. Dit alles perfect gedirigeerd door de lichaamstaal van zanger Bart Schwertmann.

Zoals Bart het na het verdiende applaus zegt: ‘We ain’t dead yet boys!”. Inderdaad! De rest van de avond staat vol van de perfect uitgevoerde solo’s, snelle interacties, en telkens wisselende stemmingen, klankkleuren, interessante harmonieën, modulaties en tempo’s. En prachtige lyrics. Elke overgang is perfect aangesloten en liefhebbers van deze muziek zijn terecht enthousiast. Diverse oude nummers kwamen voorbij en ook nieuw werk van de album Seventeen.

Een speciaal woord is verdiend voor het gitaarspel van Marcel Singor. Het was technisch perfect, supersnel maar vooral heel mooi en gevoelig, net waar dat nodig was. En hij was ook helemaal niet bang voor een geluidseffectje hier en daar. Gitaarspel van dit niveau hoor je niet elke dag. Ook speciaal vond ik de manier waarop Bart voortdurend contact met iedereen zocht, de band bleef er enorm goed door bij elkaar en hij bracht er een gevoel van enthousiasme mee over.

Kayak
Kayak met Marcel Singor

‘We hebben er zin in, dit is zo prachtig om te doen’ leek hij te zeggen. Daarbij was ook de groep zelf zichtbaar onder de indruk van wat Marcel deed. En dat kenmerkt voor mij Kayak ook: het elkaar de successen gunnen en de energie die er uit straalde. Het geheel had hierdoor ook een zekere kwetsbaarheid die het juist extra sympathiek maakte. En zo kwamen we veel te snel aan het einde, Ruthless Queen.

Tsja, een beetje gevoel van teleurstelling had ik wel, want wat is Kayak zonder Starlight Dancer, die nog niet gespeeld was? Maar na een langdurig applaus kwam er nog een toegift: Starlight Dancer, Hell yeah! De zaal ging uit zijn dak. Afgesloten door een mooie pianosolo waar Ton zelf eindelijk eens flink in het zonnetje kwam zat het er toch echt op.

Kayak
Collin Leijenaar

Techniek
Geen groep als dit kan zonder de ondersteunende techniek. Twee man stonden er voor het licht en het geluid. De belichting was mooi aangepast en bewoog mee op de stemming en het ritme van de muziek, wat het geheel tot een totaalervaring maakte. Ook het geluid was in het algemeen goed gebalanceerd en helder, altijd weer een hele opgave met zo’n groep. Wat mij betreft zouden enkele loopjes van Ton er iets meer uitgelicht mogen worden omdat ze soms wat omkwamen in de gitaar. Mannen: blij dat jullie er weer zijn! Kayak is back!


Fotografie: Sandra Leijtens Photography
Met dank aan Willem Twee poppodium

Stimmung

Silbersee Stimmung van Stockhausen November Music

Zang voert de boventoon in vijftigjarige klassieker

Productiehuis Silbersee brengt  klassieker Stimmung van componist Karlheinz Stockhausen op het November Music festival. Stimmung is bedoeld voor zes zangers. Het is het eerste deel in een cyclus van vier concerten die tot en met 2021 worden uitgevoerd.

Over Silbersee
Silbersee is niet zomaar een groep mensen die samen muziek maken. Het is daarentegen een productiecentrum voor onorthodox muziektheater.

Oprichter en artistiek directeur Romain Bischoff brengt theatermakers, componisten, schrijvers, dansers, acteurs en zo verder bij elkaar in allerlei genres. Romain is zowel zanger als dirigent die innovatie, onderzoek en het nemen van risico’s als wezenlijke eis ziet. Hij is er van overtuigd dat muziektheater en opera er  niet alleen zijn voor de ‘ insiders’ , maar een breed publiek moeten bereiken.
Samen met Bärbel Kühn stichtte Romain VocaalLab in 2002 met als doel om een kweekvijver te zijn voor jonge zangers. Dit ontwikkelde zich al snel tot een centrum voor vernieuwende theater en opera. Om dit te vieren werd in 2004 de naam in ‘Silbersee’ veranderd. ‘Stimmung 1’ die deze keer wordt uitgevoerd is het eerste deel in een cyclus van 4 concerten die tot en met 2021 gaan worden uitgevoerd.

Silbersee Stimmung
Silbersee Stimmung – Jan van den Bossche

Karlheinz Stockhausen ‘Stimmung’
In 1968 completeerde Karlheinz Stockhausen zijn compositie ‘Stimmung’. Dit stuk is bedoeld voor zes zangers, die in reine stemming de boventonen van een (voor het publiek niet hoorbare) Bes zingen. Reine stemming betekent dat de tonen van de toonladder waarin gezongen wordt exacte breuken zijn: 2/1 voor het octaaf, 3/2 voor de kwint, 4/3 voor de kwart, 5/4 voor de grote terts, en 6/5 voor de kleine terts.
Dit in tegenstelling tot de ons meer bekende gelijkzwevende stemming die je op piano’s (normaliter) terugvindt. De reine stemming komt overeen met de natuurlijke boventoonreeks van een akoestisch instrument en heeft daardoor een zeer heldere, parelende klank. Nadeel voor toets en snaarinstrumenten is dat als je iets wilt spelen en kunnen transponeren je tot enorme aantallen toetsen per octaaf komt wat (nagenoeg) onspeelbaar wordt.

Silbersee Stimmung
Silbersee Stimmung – Jan van den Bossche

Maar voor zeer goed geoefende zangers is het mogelijk dit zo uit te voeren. Het stuk ‘Stimmung’is onderverdeeld in 51 ‘secties’, en wordt gezongen door drie zangers en drie zangeressen. Elke zangeres voert acht keer een nieuwe sectie in en elke zanger doet dat negen keer. De samenklanken klinken tot degeen die de sectie inzette tevreden is dat de samenklank correct is gevormd. Bij dat zingen manipuleren alle zangers ook de boventonen van hun klank om volledige aansluiting te vinden bij de te ontwikkelen toonvorming.
In 29 secties worden ‘magische namen’geroepen, waarmee verder wordt geimproviseerd. Stockhausen geeft aan dat hij het stuk schreef nadat hij een maand in Mexico had rondgezworven en zo de mystieke stemming wilde vastlegggen die hij ervoer. Een zeer veeleisend stuk dus voor de zangers en ook voor het publiek.

Silbersee Stimmung
Stimmung – Jan van den Bossche

De uitvoering
Nu exact vijftig jaar na het verschijnen van Stimmung durfde Silbersee de uitdaging aan te gaan. Gezeten rond een zeskantige tafel, in een verder donkere zaal, waar alleen een grote witte ballon hing, die als (veranderend) maanlicht werd beschenen, voerden de zangers het stuk uit. Gedurende meer dan een uur werd het publiek ondergedompeld in geluiden die dan weer aan chantende sjamanen deed denken, dan weer aan langzaam verstemmende synthesizers.
Het geluid kwam uit zes speakers die rondom het publiek waren opgesteld. Zodat qua geluid het net was alsof je je midden op de tafel bevond, een knap staaltje technische beheersing van het mengpaneel. Dit laatste gebeurde dan ook niet zomaar, de gewenste klankbeelden waren al veel eerder uitvoerig met de geluidstechnicus doorgenomen.
Ikzelf voelde me bij tijd en wijle wegdrijven in een stroom van bewustzijn. De muziek deed echt vreemde dingen met me, betoverend is wellicht het juiste woord.

Na het verdiende applaus, waarbij de uitvoerenden terecht ook de technici betrokken, werd de scene omgebouwd voor de uitvoering van twee kortere werken.

Anthony Fiumara ‘Graduales’

Stimmung
Silbersee zingt Graduales

Anthony Fiumara schreef met ‘Graduales 1 & 2’ (2007) twee eigentijdse stukken voor de stem, deels gebruikmakend van canontechnieken uit de Renaissance, met name de Franco-Vlaamse school.
Deze twee stukken zijn geschreven als interlude tussen diverse delen van de Missa Prolationum van Johannes Ockeghem ((ca.1410-1497). De titel ‘Graduales’ slaat op de mineurschaal die gebruikt wordt.
Kabbelende akkoorden kwamen zuiver voorbij gesneld, waarbij er telkens een groot onderscheid was tussen de veelal laag aangezette tonen en de snerpend hoge sopraanklanken. Kleine belletjes werden gebruikt om de zang te begeleiden, waarbij een klein aantal belletjes werd ingezet om zoveel mogelijk verschillende combinaties te creëren.
Ook hier had het effect iets sacraals. De stukken werden tot in perfectie uitgevoerd, maar ik vraag me af of ze zonder de muzikale context wel helemaal goed tot hun recht kwamen.

Silbersee Stimmung
Stimmung – Jan van den Bossche

Seung-Won Oh ‘Recollection for ChoHee’
En dan konden eindelijk de klankschalen gebruikt worden die er al lang hingen en iedereen nieuwsgierig maakten. De Koreaanse componiste Seung-Won Oh haar werk ‘Recollection for ChoHee’ (2006) werd uitgevoerd, geïnspireerd op poëzie van deze zestiende-eeuwse Koreaanse schrijfster.
Beginnend met een enkele lage mannenstem die in eerste instantie nog vaag Russisch-orthodox aandeed werd de Koreaanse karakteristiek van de muziek allengs duidelijk, Zeker toen ook de andere stemmen er in gingen mengen, en uiteindelijk de diverse bellen en klankschalen bespeeld werden. Het was een sterk staaltje van concentratie van de zes zangers om EN te zingen met allerlei moeilijke toonverbuigingen en klankkleur verschillen EN ook de diverse bellen en klankschalen te bespelen.

Het was met Silbersee weer een staaltje vocaal meesterschap en ik zou ook niet anders van hen verwachten.


Fotografie: Jan van den Bossche met dank aan Silbersee