De componist der Nederlanden Anne-Maartje Lemereis gaf een workshop componeren. Naast de vele concerten die November Music organiseert, is er ook de insteek om het publiek op een andere manier – wat actiever – te betrekken bij het muzikale proces.
Anne-Maartje Lemereis
Ik vond het een mooie gelegenheid om haar manier van werken te leren kennen. Maar ik was ook sceptisch. Het doel was om met een hele groep mensen in ongeveer één uur gezamenlijk een muziekstuk te componeren. En het leek me sterk dat DAT mogelijk was.
Anne-Maartje Lemereis
Dus zat ik zaterdagmiddag in de Verkadefabriek Studio. Waar een harp en een cello op het podium stonden, en natuurlijk een vleugel. Er kwam nog een klein twintigtal andere mensen binnengelopen en precies op tijd nam Anne-Maartje Lemereis het woord.
Binnen de kortste keren hadden we geleerd dat je eerste taak als componist is om goed naar de te gebruiken instrumenten te luisteren en je af te vragen wat je er wel en niet mee kan doen. Kwam voorbij dat zowel Bach als Schostakovich hun eigen naam gebruikten om muzikale thema’s te maken (Bach het thema B-A-C-H waarbij de Duitse namen voor de noten een B zijn voor wat wij Bes noemen en hun H onze B, en Schostakovich de noten D-Es-C-H op de beginletters van zijn naam).
En leerden we dat Mozart een soort toevalsgenerator gebruikte om melodie-ideeën te maken. Anne-Maartje leerde ons ook meteen dat vrijwel iedereen kan componeren, maar dat lang niet iedereen ook een betaalde componist kan zijn. En dus mocht iedereen in het publiek een letter uit de eigen naam kiezen en die opnoemen.
iedereen kan componeren
Anne-Maartje Lemereis hield direct in software bij welke noten geroepen werden en hup: Daar stond een melodie op het grote scherm. Gezamenlijk luisterden we naar hoe dat klonk. Min of meer bij toeval had het een mooie atmosfeer, zoiets als een prieeltje met gekleurde glazen in de zonneschijn, en zat er een vraag antwoord spel in verstopt.
Toen kwam het echt creatieve werk, welk instrument kon wat spelen, zijn er onverwachte dingen die je met de noten kan doen. Wat voor een akkoorden komen er om heen. Hoe ga je om met de dynamiek. In een vriendschappelijke atmosfeer spuiden mensen ideeën, werden het met elkaar eens, en wonder boven wonder stond er na een uur een mooi stuk muziek op het scherm.
Nu de titel nog, waar van de suggesties het ‘Lettergebak’ het won, met als ondertitel ‘na de avondklok’ hetgeen de stemming van de muziek mooi weergaf. Al stoeiend met de ideeën was er een mooi stuk in elkaar gezet, en hadden we heel wat compositie principes opgepikt.
Erg leuk en een mooie manier om met mensen op een verbindende manier samen te werken.
Met dit concert van Emine Bostanci heeft November Music een prachtig grensverleggende compositie in huis gehaald. Traditionele instrumenten zoals de Kamanche en Erhu en de Kretenzische Lyra mengen zich met de klanken van de hyperTheremin.
Emine Bostanci
Emine Bostanci & gezelschap
Als je van een paar instrumenten nooit gehoord hebt is dat niet vreemd, de Kretenzische Lyra is pas herontdekt, en er zijn wereldwijd maar een 20 tal professionele bespelers van dit snaarinstrument. De hyperTheremin is een contactloze sensor die de positie en oriëntatie van twee handen in de ruimte kan volgen, waarbij ook de snelheid van bewegen een rol speelt, vier dimensionaal dus.
Via software gebaseerde samples en synthesizers kan je dan een zee van interessante geluiden opwekken, bijna dansend bespeeld. De snaarinstrumenten brengen diverse klankkleuren voort, van bijna fluit-achtig, tot geruis van de wind, tot nasale galmende tonen vol verlangen. Doe er dan een keur aan percussie bij en zang. Zet dit alles bij elkaar en je hebt een krachtige fusie motor om muziek mee te maken. Maar wat doe je met zo’n apparaat?
Hier komt de componiste en snaarinstrumentspeelster Emine Bosanci uit de verf. Ze is een van de weinigen die de Lyra professioneel bespelen. Gebaseerd op de omgeving waarin ze is opgegroeid in een traditie waar ze zelf niet echt meer in gelooft, maar die haar ook niet loslaat creëert ze een parallelle wereld in muziek. Haar ingegeven toen ze op een reis aan een sinaasappel rook.
HyperTheremin Jan-Bas Bollen
De HyperTheremin is ontwikkeld door de Nederlandse componist en performer Jan-Bas Bollen. Het instrument is gebaseerd op de principes van de klassieke theremin, maar maakt gebruik van geavanceerdere sensor-technologie en software om een breder scala aan expressieve mogelijkheden te bieden.
Na het stemmen begint het stuk met felle slagen op trommels, in een moeilijk te volgen maar meeslepend en altijd gecontroleerd ritme. Diverse klanken mengen zich in het geheel, belletjes rinkelen. Je wordt meegenomen in een warm bad aan klanken, verstillend, dan weer opzwepend.
Als er een korte stilte valt, klinkt een aarzelend applaus, eigenlijk niet de bedoeling op dit moment. Maar ja, enthousiasme laat zich niet remmen. Vanaf dan volgen contemplatieve momenten en uitzinnige uitspattingen elkaar op in een ritme dat telkens de aandacht vasthoudt. De zang doet soms in de verte denken aan Dead Can Dance, en is dan weer volkomen oosters traditioneel, om dan weer richting jazz te verschuiven.
finale
Klankkleuren en solo’s wisselen elkaar af in een grote verscheidenheid aan melodielijnen en klankkleuren. Zonder dirigent zijn de 8 muzikanten uitstekend op elkaar ingespeeld, de momenten van op elkaar reageren wisselen elkaar in rap tempo af en iedereen blijft bij de steeds wisselende stemmingen aanwezig.
Het uur is te snel voorbij als het geheel in een soort openbaring aan geluid uiteenspat. Een parallelle realiteit is voorbij geschoven en weer opgelost. Na het applaus verzamelt een grote groep mensen zich om de hyperTheremin om te zien hoe dat werkt.
Het slagwerkensemble HIIIT en het elektronische Poulson Sq. voeren het muziekproject Battles & Silences uit in de Sint Jan. Het project wil een tegengewicht bieden aan al de oorlogen die nu woeden. Als locatie is de kathedraal van Sint Jan gekozen en een betere locatie voor zo’n vredesboodschap is er eigenlijk niet.
Poulson Sq. en HIIIT
HIIIT en Poulson Sq.
Poulson Sq. (Anthony Fiumara en Mathijs Leeuwis) hebben op verzoek van slagwerkgroep HIIIT (voorheen Slagwerk Den Haag) dit bijzondere project opgezet. Voor festival November Music 2025 is de Sint Jans kathedraal gekozen als locatie. De argeloze bezoeker kijkt verrast, nieuwsgierig en soms wat verstoord, en zij die bewust hiervoor naar de Sint Jan zijn gekomen, reageren na afloop enthousiast.
Een bijzondere rol is weggelegd voor een kerkklok – een vredesklok – die pontificaal in het midden van de setting hangt. Deze klok is gegoten uit acht kilo aan Oekraïense kogelhulzen, hulzen van scherpschutters. In Nederland werden die omgesmolten hulzen in de Koninklijke Eijsbouts Klokkengieterij in Asten tot een nieuwe klok gegoten. De klok zal gedurende het hele festival in de Sint Jan blijven hangen.
vredesklok
De analoge tapes van Anthony Fiumara en Mathijs Leeuwis roepen beelden op die wij maar al te goed kennen, die we bijna dagelijks op televisie te zien krijgen, al vanaf 24 februari 2022, toen Rusland Oekraïne binnenviel.
Het werk van Poulson Sq. kenmerkt zich door een langzaam tempo, een gedragenheid die door de ambiance van de Sint Jan helemaal tot zijn recht komt. En zeker ook dreigende en duistere stukken zoals Rattles en Morses en het gekraak en geknetter door de kerk schieten.
Als de twee aangetrokken performers Dirge Seçil Kuran en João Brito de klok luiden, keert het oorlogstij om en daalt een serene stilte neer.
Dirge Seçil Kuran
Dirge Seçil Kuran omschrijft dit bijzondere project als een mooi samenspel van elektronica en percussie met een hoofdrol voor de Oekraïense klok. De productie is in handen van Maryana Golovchenko, uit Oekraïne.
Zaterdagavond bracht het Tilburgse kamerkoor Ad Parnassum werken van Stravinsky en Manneke rond het hoogtepunt van de avond: Het Effugium en Monument for two Sopranos, Horn and Percussion van Jan-Peter de Graaff.
Ad Parnassum
Ad Parnassum is een kamerkoor dat er naar streeft om grote hoogtes in de uitvoering van de kunst te bereiken. En dat is zonder meer aan het repertoire terug te horen. Stravinsky schrijft moeilijk uitvoerbare muziek die je echt heel goed in de vingers, in dit geval stembanden en mond-keelholtes, moet hebben om goed neer te zetten.
Ad Parnassum
Het is duidelijk dat de koorleden hoge eisen aan zichzelf durven te stellen om die uitdaging aan te gaan, en hun ongetwijfeld heel harde werk werd dan ook beloond met een mooie uitvoering.
Heel speciaal was de uitvoering van het Monumentale werk van Jan-Peter. in deze tijd van toenemende polarisatie op allerlei vlakken werd op een inbeeldende manier deze strijd uitgevoerd door twee sopranen tegen elkaar ‘op te laten bieden’ in wat ze allemaal wel niet konden. Om aan het einde van de tweestrijd in samenwerking met het koor tot een soort vrede te komen. Een vrede waar heel wat mensen maar al te hard op zitten te wachten.
Speciaal wil ik de rol van sopraan Elisabeth Hetherington benoemen, naast haar prachtig gecontroleerde zang was ze heel sterk in haar mimiek, waardoor ze een mini theater maakte in gebaar en expressie.
Lotte Betts-Dean liet zich daarin als haar tegenstander ook niet onbetuigd door al zingend lipstick op te brengen, wat zowel humoristisch was als toch best heel knap. De rol van de percussie was heel sterk, fantastisch uitgevoerd door Konstantyn Napolov.
Ad Parnassum in de Grote Kerk
Zoals zoveel koren denk ik dat het koor net iets meer tenoren nodig heeft om de tenorpartij echt helemaal tot zijn recht te laten komen. Hier en daar ging het koor ook wat ten onder in het geweld van de koperblazers. Neemt niet weg dat het een heel mooie uitvoering was.
En mocht u, zeker als tenor, op niveau willen en kunnen zingen, dan zou ik zeker aanbevelen hun home page op te zoeken en te zien wat de mogelijkheden zijn.
Ik zou deze voorstelling op vrijdagavond in de Verkadefabriek in het kader van Novembermusic van Dyane Donck Company als “fenomenaal” en “geweldig” kunnen omschrijven, maar deze woorden zijn me te veel aan inflatie onderhevig. Dus ik doe het anders: het applaus na afloop deed me blij zijn dat de muren stevig genoeg waren.
Sommige mensen kwamen niet aan applaudisseren toe omdat ze te ontroerd waren, de tranen biggelden nog over hun wangen. Het laat zich vergelijken met een fuga van J.S. Bach in beeld en geluid, waarbij een bedrieglijk eenvoudig thema hernomen wordt, in tijd omgekeerd en in allerlei variaties met zichzelf speelt en inhaakt, waardoor het telkens aan betekenis blijft winnen.
Christopher Nolan zou trots geweest zijn op de tijdomkeringen, het in elkaar vervlechten van de thema’s en de perfectie waarmee de beelden en acties zijn samengevoegd.
Toen ik er na afloop nog even met Dyane over napraatte, zei ze heel bescheiden zoiets als: “componeren is eigenlijk niets meer dan het plaatsen van gebeurtenissen in de tijd. Alleen componeer ik niet alleen meer met geluid, maar óók met beeld, film, licht, beweging etc. Mijn interesse ligt in de precieze synchroniciteit van al die dingen.”
Wat mij betreft kan deze voorstelling van Dyane Donck Company als lesmateriaal compositie gebruikt worden op de hogere scholen. Mocht u na deze lofprijzingen de indruk krijgen dat ik diep onder de indruk ben, dan heeft u dat goed gezien. Maar waarom eigenlijk?
Allereerst het verhaal:
Een volwassen vrouw kijkt terug naar haar jeugd of wordt overspoeld door jeugdherinneringen, tijden van eenzaamheid en depressie. Uiteindelijk reist ze als het ware terug naar het eenzame kind en troost het (innerlijke) kind, waarbij haar eigen innerlijke worsteling ook wordt opgelost. Een worsteling die bij heel wat publiek duidelijk resoneerde.
Wat het zo overdonderend maakt is de manier waarop het is vormgegeven. Op de achtergrond wordt een film geprojecteerd, terwijl op de voorgrond mensen in het hier en nu met deze film interacteren, met een grote rol voor mezzo sopraan Els Mondelaers.
En dat gaat heel ver tot beurtzang aan toe. Op de voorgrond is soms een halfdoorzichtig gordijn aanwezig die nog een laag toevoegt omdat hier nog een beeld op verschijnt.
Tijd in de ene setting loopt soms de ene kant uit, terwijl de film in reactie achteruit loopt, zo verdwijnen de letters “I am all alone” juist van de spiegel waarop het jonge meisje iets schrijft in de interactie met wat er op het toneel gebeurt.
Thema’s als “Smile” uit de film Modern Times van Charlie Chaplin worden in allerlei settings herhaald. En door het telkens vervlechten van thema’s komen de volwassen vrouw op de voorgrond en het meisje in de film uiteindelijk bij elkaar: een mooi moment van zelfacceptatie.
En dan heb ik het nog niet over de muziek gehad, ook hier vervlechting van elektronica en live muziek waarbij de leden van Cello Octet Amsterdam ook onderdeel van het toneel zijn.
De elektronische klanken zijn fantastisch geïntegreerd met het geheel, eisen de aandacht niet op, maar ondersteunen de emoties van dat moment. Waarbij niet eens opvalt hoe mooi die klanken wel niet gedesigned zijn. En dan zijn er al die flarden van gedachten die opdoemen, soms veroordelend, soms troostrijk, altijd tot nadenken stemmend.
Nu ga ik niet elke thematiek hier herhalen, als u het niet gezien hebt is het meer dan de moeite waard om naar een vervolgvoorstelling te gaan. Een tweede keer naar Dyane Donck Company gaan is trouwens ook geen gek idee. Daar is volgend jaar nog kans toe in Breda, Den Haag en Amsterdam, zie de agenda op dyanedonck.com
Fotografie: Barbara Medo en Auke Hamers
Coverfoto: Barbara Medo
Ik schrijf al enkele jaren lang met veel plezier recensies over de prachtige concerten en theaterervaringen die ik bij November Music mocht meemaken. Ook in 2024 gaat het in november weer heel mooi worden: November Music 2024 vindt plaats van 8 tot en met 17 november in ’s-Hertogenbosch.
Bert Palinckx
Bert Palinckx
En heel wat artiesten zijn alweer bekend: Mayke Nas, Bec Plexus, Dyane Donck, Mathilde Wantenaar, Ann Cleare, Liza Lim, Franghiz Ali-Zadeh en Annelies van Parys. Het Concertgebouworkest en het Radio Filharmonisch Orkest komen voor de eerste keer naar het festival in de grote zaal van het nieuwe Theater aan de Parade. Er zijn concerten van internationale toppers zoals Ensemble Modern, Diotima Quartet en Alva Noto. En ongetwijfeld gaan we nog meer namen tegenkomen de komende maanden.
Mocht je November Music al kennen dan hoef ik er weinig over te vertellen, je blijft vast terugkomen voor meer. Kende je het nog niet, grijp dan vooral je kans om kennis te maken met vernieuwende muziek van een weergaloos niveau. Met optredens waarvan ik zelf jaren later nog denk: “Wat was dit toch mooi”.
Artistiek directeur van November Music Bert Palinckx neemt na 25 jaar na deze editie afscheid. Daarom had ik pas een gesprek met hem over deze tijd, en wie Bert Palinckx is. In Theater de Nieuwe Vorst in Tilburg mocht ik hem ontmoeten voor een zeer genoeglijk en inspirerend gesprek. Brabant Cultureel heeft in een interview al eens zijn geschiedenis in eigen woorden weergegeven en liever dan dat nog eens dunnetjes over doen haal ik er in het artikel hieronder wat kenmerkende rode draden uit.
Hij komt even na mij aan voor de afspraak en heeft een blik van voorzichtige openheid, we tasten wat dingen af die we gemeenschappelijk hebben zoals muziekvrienden, groepen als Genesis, Yes, stukjes levenservaring, optredens die we hebben gegeven (we hebben tenslotte allebei een leeftijd waarop je wel eens wil terugblikken).
Ik moet denken aan de uitspraak van Kierkegaard: “Livet forstås baglæns, men må leves forlæns.” Het leven kan alleen achterwaarts begrepen worden, maar het moet voorwaarts worden geleefd.). Daarna opent hij helemaal en hoef ik geen vraag meer te stellen, de ervaringen, geschiedenis, inzichten en ideeën buitelen in hoog tempo over me heen.
Rode draad: de snelkookpan
In ‘Outliers’ bespreekt Malcolm Gladwell wat gemeenschappelijke factoren zijn die bijdragen aan het succes van iemand. Eentje daarvan is de ‘snelkookpan’. Op enig moment als jonge jongen zat Bert op school (het Paulus lyceum in Tilburg) waar hij in muziek en cultuur werd gestimuleerd (school is heel belangrijk voor die dingen). Een schoolvriend van hem kreeg een drumstel van zijn ouders, en via vrienden die al gitaar speelden was het vrij natuurlijk dat Bert (via de basgitaar) contrabas ging spelen.
Met medeleerlingen werd er geëxperimenteerd met Pink Floyd-achtige muziek, bandrecorders en jazz improvisaties. En dat wel vrij fanatiek. Tilburg was toen best een cultureel sentrum (ja, met een ‘s’) waardoor Bert met allerlei voortrekkers van de culturele scene in aanraking kwam die hem ondersteunden.
Vanuit daar was er dus VEEL oefenen, VEEL interactie met andere muzikanten (ook uit Amerika) en meteen al veel uitvoeringen. Ook de muziekschool speelde hierin een grote rol, het was toen goedkoop om lessen te volgen en een contrabas kon je huren.
muziekvrienden
Door deze intensieve blootstelling aan muziek en muzikanten kon Bert muzikaal flink groeien. En daardoor (het lijkt wel een soort strange attractor uit de chaos theorie) werd hij vaker uitgenodigd, ook op steeds bekendere plekken zoals het Bimhuis. Hij studeerde aan de universiteit als planoloog.
En in de weekends vierde hij geen feest maar studeerde hij muziek. Toen er eenmaal dit soort optredens kwamen en zijn club in 1981 de landelijke jazzprijs won lag de weg open naar meer op dit gebied. En daardoor kwam er een platencontract. Een zichzelf versterkend effect.
Daarnaast studeerde hij af als planoloog en vond ook werk in die richting, waarbij hij veel over organisatie leerde. Het is dan ook heel logisch dat hij meedeed aan de oprichting van de Paradox, waarbij zijn ervaring op het organiseren van optredens, contracteren van muzikanten en alles wat daarbij komt kijken alleen maar toenam. Misschien hielp ook mee dat hij van huis uit een uiterst praktische insteek had meegekregen.
Rode draad: omarm het onbekende
Een ander aspect is dat Bert heel geïnteresseerd is in nieuwe ervaringen. Hij ging het aan om veel over de wereld te reizen voor de muziek, waardoor hij wereldwijd veel contacten legde. Ook als hij wat minder met de muziek ‘had’.
Stockhausen is niet iedereens favoriet. Zijn werk intussen bracht hem in contact met veel lagen in de maatschappij waaronder allerlei verenigingen maar ook krakers en issues rond huisvesting. Weer een kans om te leren organiseren en omgaan met veel mensen. Heel knap als je weet dat Bert zichzelf nogal verlegen vindt.
Het is niet gek dat hij toen werd uitgenodigd om sturing te gaan geven aan het al eerder opgerichte (maar nog heel kleine) November Music, waar hij Henri Broeren leerde kennen en boven de Toonzaal een kantoortje kreeg. Hiervoor moest hij wel zijn toch vrij veilige baan opgeven. Maar dat is een stap die hij waagde.
En wederom had hij te maken met veel onbekenden: de andere eisen die muzikanten stellen voor een dergelijk festival, andere eisen rond kwaliteit van de apparatuur en noem maar op.
Rode draad: De juiste samenwerking
In de loop van November Music zocht en kreeg Bert ook hulp van anderen, waarmee hij gesprekken voerde en die hem nieuwe gezichtspunten lieten zien. Hierdoor kon hij zich op zijn eigen kernwaarde en werk richten en ontwikkelde hij zich voortdurend.
Rode draad: omgaan met druk van buitenaf
Festivals hebben nu eenmaal geld nodig, en November Music werd flink gesubsidieerd. Het evenwicht tussen geld en aantal bezoekers was niet zo goed als dat zou moeten. Dus Bert moest het zoeken in de grotere bezoekersaantallen en het aantrekken van betere publiekstrekkers. Daarin nam hij het risico om Louis Andriessen en Eric Vloeimans aan te trekken. Tot ieders vreugde en verrassing was de zaal meer dan uitverkocht. Waarmee men min of meer uit de kosten was. Dit maakte ruimte voor het maken van wat November Music nu zo mooi maakt: het durven aangaan van vernieuwende concepten die toch een zeer hoge kwaliteit hebben.
Rode draad: hoge normen en waarden
Vanaf het begin werd Bert gestuurd door hoge waarden. Zo werkt November Music niet met vrijwilligers maar zzp’ers, omdat mensen die werken nu eenmaal hun geld waard zijn. November Music won in 2023 de Nieuw Geneco Fair Practice Award 2023 voor transparantie en sustainable practices. Verder werden ze in 2020 deel van de landelijke BasisInfraStructuur; een ware beloning voor deze integriteit.
Rode draad: Meegaan in de veranderingen zonder uit balans te raken.
Er gebeurt van alles in de wereld, veranderingen en vermengingen in cultuur, erkenning van niet-westerse muziek, wereldwijde conflicten, milieu, emancipatie.
Bert zelf vindt dat je met muziek uit de politiek weg moet blijven, hij zoekt wat mooi is en wil schoonheid brengen.
Tegelijk beweegt hij en daarmee November Music wel mee, meer aandacht voor vrouwelijke componisten en musici (en je hebt heel wat erg goede, denk aan de ons te vroeg ontvallen Saariaho).
En aandacht van andere dan westerse muziek. Bert zoekt daarin een balans. Enerzijds mag het wel wat minder met de hegemonie van de ‘witte oudere man’, aan de andere kant is het zeker niet de bedoeling dat je die cancelt. Veel mooier is als iedereen kan bijdragen en samen kan werken.
Dit alles straalt echt van November Music af, interessante nieuwe dingen, hoge kwaliteit en veel gezichtspunten die zijn vertegenwoordigd.
Waarom zou je er dan mee ophouden?
Bert: Ik heb het nu 25 jaar gedaan, en eerlijk is eerlijk, ik kom op een leeftijd waarop dat heel vermoeiend wordt. De organisatie houdt enorm veel in. John Zorn bijvoorbeeld is een geweldige artiest, en is (op zich te prijzen op die leeftijd, hij is nu 70) veeleisend en vergt veel aandacht. Daarnaast gebeurt er zoveel op muzikaal gebied dat dat voor mij (of welk ander mens dan ook) niet goed meer is bij te houden.
Daarnaast kom ik ook teveel in een routine terecht, de meeste dingen heb ik nu wel gezien. En dan wordt het echt tijd om het stokje over te dragen aan iemand met weer nieuwe inzichten. Er is nog ruimte genoeg om te groeien: bijvoorbeeld in een nauwere samenwerking met Theater aan de Parade. Dan kan ik een poos mijn rust nemen en me weer bezighouden met mijn kern, het theater, en wellicht mijn eigen muziek weer oppakken.
De Nederlandse altsaxofonist Ben van Gelder speelt zaterdag 11 november het stuk Manifold in de sfeervolle en voormalige synagoge De Toonzaal op het November Music festival 2023. Dat een bepaald jazz idioom, een jazzzangeres, en een pijporgel samen zo enorm mooi kunnen zijn (je kan nu eenmaal geen kerkorgel in een synagoge hebben toch?).
Het nieuwe album Manifold is speciaal gecomponeerd om de interactie tussen pijporgel en een meer traditionele jazz bezetting van blazers en percussie te verkennen. Het kleine orgeltje van de Toonzaal was hier met zijn mooie fluittonen en diepe rommelende bassen perfect geschikt voor.
Ook de creatieve manier van spelen (het laten wegsterven van tonen en de klankeffecten die optraden door niet traditionele toetscombinaties aan te slaan) maakten dit stuk tot een feest van klankkleuren. Overigens kan je maar weinig terugvinden over het orgel in de Toonzaal: misschien een tip voor Willem Twee om hier eens wat meer aandacht aan te besteden.
Het Manifold concert begon met allemaal gebroken drieklanken (akkoorden waarvan je de afzonderlijke tonen niet tegelijk maar snel achter elkaar speelt) op het orgel die vlot voorbijkwamen, en daarna zette de prachtig zuivere stem van Fuensanta Méndez, de trompet en de sax in. In de stijl van de muziek was ze ook gekleed, een subtiel half doorzichtige jurk met rode en zwarte tinten, in combinatie met stoere laarzen op dikke zolen. Haar stem deed bijna instrumentachtig aan, waardoor prachtige samenklanken ontstonden.
Ze deed me enigszins denken aan het stemgeluid van Gayle Moran uit haar glorietijd bij Return to Forever. Vanaf toen was het een groot lang feest van geconcentreerd samenspel, waarbij de afzonderlijke spelers volkomen egoloos bijdroegen aan het geheel en toch op zijn tijd hun individuele bijdragen konden geven.
Ook een beetje humor ontbrak niet, het gebeurt je niet elke dag dat je een basklarinet eendengekwaak-achtige geluiden hoort maken. Los daarvan waren de thematieken pakkend, en het zich voortdurend ontwikkelende klankspel meeslepend. Daarbij ook een mooie rol voor al het subtiele percussiewerk, die echt ook als een instrument meespeelde en niet zozeer als ritmesectie.
Als je een indruk wilt hebben van de klank van het orgel zou je een keer naar The Fog van Kate Bush kunnen luisteren. Ik heb eigenlijk maar één punt van het kritiek: het was echt veeeeel te kort. Een uur Manifold was voorbij voor ik het wist.
Maya Fridman is een Russische celliste die in Nederland cum laude is afgestudeerd. Ze heeft al een indrukwekkende loopbaan achter de rug en won diverse prijzen. Ze heeft ook benefietconcerten voor Oekraïne georganiseerd.
LudoWic (Thijs Lodewijk) heeft de nodige wapenfeiten op zijn naam, samenwerking met diverse bekende artiesten, oprichter van de Herman Brood Academie, om maar wat te noemen.
Maya Fridman en LudoWic combineerden hun krachten voor een interessant gegeven: het in multimedia samenbrengen van het verhaal dat Jorge Luis Borges schreef in ‘Het huis van Asterion’.
Een verhaal dat in een dwaaltocht door allerlei menselijke emoties heen schiet, verhaald vanuit het perspectief van een persoon die uiteindelijk de Minotaurus geweest blijkt te zijn, dwalend door een labyrint. Voor dit muziek- en visuele spektakel maakte Rob van den Broek de percussie rekwisieten.
Het podium is donker aan het begin, maar je ziet net de merkwaardige metalen figuren die in de lucht hangen en op de achtergrond staat een grote gong. Een figuur loopt het podium op, nauwelijks te onderscheiden, pakt een elektrische cello op.
Meteen merk je aan de streek en de klank van het instrument dat je met iemand te maken hebt die het instrument door en door kent. Mooie volle klanken worden al snel ondersteund door lage synthesizer tonen. Het geheel doet enigszins Keltisch aan.
En langzaam lichten de twee artiesten een beetje op. Vanaf daar word je meteen meegevoerd in een altijd duister blijvend geheel, waar soms de verlichting van kleur en richting verandert om andere accenten op te roepen.
De elektronica zorgt voor mooie klankbeelden die een grootse ruimte imiteren. En daarin verschillende locaties. Soms horen we alleen de diepe doffe tonen van het ver onder de grond zijn. Dan weer het geluid van druppelend water, de golven van de zee, met vogelgeroep. De klankbeelden worden op zijn tijd afgewisseld met diepe bassen en diverse ritmes en ondersteunende tegenmelodie.
Daarnaast zingt Maya Fridman een belangrijke tekst die de orde in het verhaal aanbrengt. Hier en daar worden de zangeffecten ondersteund met een loopmachine Zeer ingetogen en beschouwende momenten wisselen af met emotionele uitschieters.
Op een gegeven moment slaat Maya met een instrument op de klaargezette metaalachtige percussie, waar langzaam maar zeker de stukken van af vliegen. En uiteindelijk buigt zij voor de gong waar ze met hamerslagen een stevig geluid produceert, waar de elektronica niet voor onder doet.
Evaluatie:
Het mooie van November Music vind ik dat dit soort initiatieven om een niet alledaags thema (hoewel… zitten we allemaal niet opgesloten in een labyrint van gevoelens?) uit te beelden de kans krijgen. Dat moeten we ook zeker zo houden. Toch past bij deze uitvoering wel een aantal kanttekeningen waar de productie nog mag groeien in kwaliteit om echt indruk te maken.
De zang was ronduit slecht te verstaan. Gezien het belang van de tekst voor dit stuk mag hier nog wel aan gewerkt worden, wellicht is projectie van de tekst op de achterwand een optie.
Toen het geheel begon deed het qua klank denken aan een soort Keltisch ritueel, de vraag is of die ‘stemming’ wel de best mogelijke is voor iets wat zich uiteindelijk in een Griekse grot afspeelt, en wat niet zozeer een ritueel is, maar een archetypisch verhaal.
Er zaten heel wat stukken in die emotioneel beladen waren, en waar de muziek dat ook probeerde uit te beelden. Maar het was te kil, te vlak, te klinisch en nam je niet echt mee in die emotie. Als ik dat vergelijk met ‘Heaven and Hell’ van Vangelis en diens visie op de Griekse hel, dan valt daar nog veel te winnen.
Al met al denk ik dat Maya Fridman en LudoWic met dit stuk een diamant in handen hebben, maar er moet nog aan worden gepolijst.
FAQ festival zou FAQ festival niet zijn als het het 50-jarig bestaan van de Serge Modular niet zou vieren. De viering vindt uiteraard plaats in De Toonzaal, de wieg van het FAQ festival dat sinds een aantal jaren een onderdeel uitmaakt van November Music.
Voor deze speciale Serge Modular avond zijn Floris Vanhoof en Thomas Ankersmit uitgenodigd.
50 jaar Serge Modular
De eerste Serge Modular kwam uit in 1973. De Amerikaans-Russische bedenker Serge Tcherepnin ontwierp een elektronisch instrument met meer functies dan de bestaande instrumenten van Moog, ARP en Buchla.
Floris Vanhoof
Floris Vanhoof
Serge Modular
“Een Serge modular is een elektronisch instrument maar dan heel open gebouwd. Bepaalde elektronische instrumenten hebben een aantal functies. Maar een Serge heeft meerdere functies waardoor je een veel beter spectrum aan klanken kan genereren.”
Aan het woord is Floris Vanhoof die het FAQ festival 2023 opent met twee stukken op zijn Serge Modular. Zijn trefwoorden zijn open design, electric noise, manual. Alles zo handmatig mogelijk tijdens een live-set.
De display (of wat daar voor door moet gaan) op de houten tafel oogt chaotisch, random. Meer pluggen, draden, apparaten dan je gewend bent maar ook klassieke Coca Cola flesjes en flacons vloeibare zeep. Dat vraagt om uitleg.
Floris Vanhoof - zeepsop, leds en lasers
“Ik heb zeepsop in een flesje gedaan en dan schijn ik met een laser door die zeepsop. Normaal gebruik ik leds om kamer te verlichten, stroom erin en licht eruit. Ik keer dat proces om en schijn licht in de led en laat er stroom uitkomen waardoor als je de stroom versterkt, er geluid ontstaat. En waardoor je in alle variaties naar licht en geluid kan luisteren*.”
Op het scherm zie je het gelaserde beeld van de zeepsop en hoor je tegelijkertijd het gemanipuleerde geluid met behulp van zijn zeer persoonlijke versie van de Serge Modular.
Om deze bijzondere set beter uit te laten komen, gaan alle theaterlichten uit. Licht en geluid raken er intenser door. Het tweede en kortere stuk heeft hij deels gemaakt in de Willem Twee Studio’s.
Thomas Ankersmit
Thomas Ankersmit
De set van Thomas Ankersmit is geheel anders dan die van Floris Vanhoof. Met zijn Serge Modular-synthesizer produceert hij soundscapes die ijl en zeer gedetailleerd klinken om ze af te wisselen met brute kracht.
In tegenstelling tot zijn voorganger maakt Thomas geen gebruik van visuele middelen. Geluid, noise en ritme roepen sowieso allerlei associaties op. Flarden van de speelfilm Tenet van Christopher Nolan schieten door mijn hoofd.
De set is klassiek in opzet maar de kracht van de Serge Modular is weer ontegenzeggelijk aangetoond.
Let’s Paint TV
John Kilduff
FAQ haalt altijd een soort sidekick binnen die op meer luchtige wijze de elektronische muziek benadert. Deze keer is het de act Let’s Paint TV, een Amerikaanse televisieshow gepresenteerd door kunstenaar John Kilduff.
In de foyer van de Toonzaal zal John Kilduff alle drie dagen zijn show opnemen voor live publiek.
*Floris Vanhoof heeft een audio-visuele studie genoten en de verbinding van beeld en geluid komen daaruit voort. Bij zijn live acts maakt hij gebruik van een projector.
Het Bossche concertseizoen 2023/24 is uitermate rijk en zeer geschakeerd. Elk denkbaar genre komt wel aan bod en met de opening van het nieuwe Theater aan de Parade in het voorjaar van 2024 is de stad weer voorzien van een theater dat alle podiumkunsten van klein tot groot kan ontvangen.
In dit artikel wordt het eerste deel van het concertseizoen 2023/24 behandeld, van september tot en met Oudejaarsdag.
Concertseizoen 2023/24
Farida Amadou – TUMULT!
Laten we beginnen dat het Soul Live festival verplaatst is naar het voorjaar van 2024. Dit soul en funk festival vindt normaliter plaats begin september op de Pettelaarse Schans. Exacte datum in 2024 en locatie zijn niet bekend bij de redactie. Maar dat het komt, dat staat vast.
TUMULT!
Dit festival brengt elektronische muziek en moderne jazz bij elkaar. Het is alweer de vierde jaargang van TUMULT! en is de start van het nieuwe seizoen voor Willem Twee Toonzaal met deze keer drie internationale absolute sterspelers uit de progressieve muziek.
Experimentele cellist, zanger en componist Mabe Fratti
De in New York gevestigde DJ, producer en elektronische kunstenaar Antenes
TUMULT! is op vrijdag 8 september. Per seizoen worden drie edities georganiseerd. De Toonzaal is een relatief klein podium maar waar qua muziek de meest bijzondere dingen gebeuren.
Popronde
ENMA – P79
Het concertseizoen 2023/24 zou zonder Popronde een stuk saaier, leger zijn. Dat was het geval in 2020 en 2021 tijdens Covid en hoe erg was dat. Popronde is by far het spannendste en leukste pop/rock/electronica/etc rondreizend festival van Nederland.
Het aanbod van bands en artiesten die optreden in Den Bosch is als vanouds overweldigend. De Popronde is in 2023 in elke stad gratis toegankelijk.
There is a new kid in town en die heet The Rock Circus. Het is een gloednieuw festival voor headbangers en speelt zich allemaal af in de reusachtige Brabanthallen in Den Bosch.
Rock, metal, death metal. You name, they got it en die ’they’ dat zijn artiestenbureau Mojo en Libéma, exploitant van onder meer evenement-accommodaties. Een keur aan nationale en internationale bands staan in de line-up.
Voor Bossche liefhebbers van dit zware genre is er een special. De Bossche melodische death metal band Nephylim (zie foto) speelt op zaterdag 4 november. Rock Circus is van 3,4 en 5 november.
In het concertseizoen 2023/24 is er sowieso veel ingeruimd voor metal en rock zoals je kunt bekijken in het programma van Heavy Hangout.
November Music
Jan Rot – Laatste Woorden
November Music is van 1 tot en met 12 november. Twaalf dagen lang zo’n 100 concerten die allemaal het kenmerk dragen van November Music, muziek van nu door de makers van nu. Ook is er een nieuwe editie van elektronicafestival FAQ.
De eerste dag van het festival is vaak ingeruimd voor het Bosch Requiem, vanwege Allerheiligen en zoals elk jaar is er een nieuw Bosch Requiem, dit jaar gecomponeerd door de Nederlandse componist Aart Strootman.
Strootman schreef zijn requiem op een tekst van zanger en liedjesschrijver Jan Rot met als titel Laatste Woorden. Jan Rot schreef de tekst vlak voor zijn dood. Hij overleed 22 april 2022. Het Bosch Requiem is in Jheronimus Bosch Art Center van 20:30 tot 21:30 uur.
John Zorn
Op zaterdag 4 november treedt John Zorn op met zijn New Masada Quartet. Zorn op de altsaxofoon wordt omringd door gitarist Julian Lage, bassist Jorge Roeder en Kenny Wollesen op slagwerk. Het concert is op zaterdag 4 november, van 12:30-13:20 in de Grote Zaal van de Verkadefabriek.
Andere podia zoals Podium Azijnfabriek, P79 en de Verkadefabriek maken zich natuurlijk ook op voor het komend concertseizoen 2023/24. Podium Azijnfabriek start weer met Jazz bij PA en lunchconcerten van Stichting Vrienden Kamermuziek ‘s-Hertogenbosch.
Blue Room Sessions in de Verkadefabriek ontvangt op 5 september als eerste van het seizoen singer-songwriter Doug Macleod.
P79 hervat vanaf 24 september zijn bekende ronde van allerlei diverse soorten tribute bands, van Elton John tot Stevie Ray Vaughan. Muziekcafé’s Warm Onthaal en Station Zuid staan ook al te trappelen.
…van oude dingen die weer voorbij komen en nieuwe die zich gaan bewijzen.
