JJumalatteret en Holy Visions

Jumalatteret en Holy Visions John Zorn marathon

Sacraal Fins epos en Middeleeuwse mystiek in Grote Kerk

Met de gezangen Jumalatteret en Holy Visions neemt componist John Zorn ons bij de hand om de sacrale gebieden te betreden van het hogere, het spirituele. Zorn maakt voor dat doel gebruik van vrouwenstemmen, omdat die de ijle hoogten kunnen bereiken waar goden leven en geesten ronddwalen.

Jumalatteret en Holy Visions in de Grote Kerk

Er zijn van die momenten dat alles klopt. Momenten die nooit lang duren, misschien enkele seconden slechts, waarin een staat van perfectie wordt bereikt. Soms, heel soms – once in a lifetime – duurt zo’n perfecte staat langer en dat kan alleen via muziek worden bereikt. Dat doet zich het geval bij het stuk Jumalatteret van John Zorn gezongen door de Canadese sopraan Barbara Hannigan. Zij komt speciaal naar het November Music festival voor de John Zorn marathon. En dat is een godsgeschenk, letterlijk en figuurlijk want de locatie is goed gekozen, namelijk de Grote Kerk van de protestantse geloofsgemeenschap van Den Bosch. Het sobere en bijna Scandinavisch strak aandoende interieur past helemaal bij de twee door Zorn geschreven vocale werken Jumalatteret en Holy Visions.

Jumalatteret en Holy Visions
Grote Kerk

Barbara Hannigan

Jumalatteret – of in het Fins Jumalatteretin – is een liedcyclus waarin de godenwereld wordt bezongen zoals die is vastgelegd in het Finse nationale epos, de Kalevala. Een collectie mystieke teksten die mondeling is doorgegeven en in 1835 is opgetekend. November Music 2018 heeft de Nederlandse première. De Grote Kerk is bomvol, het concert is geheel uitverkocht. Bij binnenkomst valt je oog meteen op het grote witte kruis gesneden uit een metaalgrijs vlak. Althans zo lijkt het. Een zacht geroezemoes klinkt door de kerk waar nog steeds diensten worden gehouden. Spanning op wat komen gaat, is duidelijk voelbaar.

Jumalatteret en Holy Visions
Repetitie van Stephen Gosling en Barbara Hannigan

De opkomst van Barbara Hannigan en haar begeleider de pianist Stephen Gosling is nogal plots. Barbara is gehuld in een zwarte jurk en als ik het goed zie, gaat zij blootsvoets haar optreden doen. Een kort en zacht welkomstapplaus is hun deel. Alles is goed voorbereid. Gosling gaat spelen en Barbara zet kort daarna in. En wat zij laat horen, bereikt meteen die staat van perfectie die het hele concert aanhoudt. Wat een stem. Ze wordt geroemd om haar vocale veelzijdigheid en theatrale reikwijdte en nu kan ik daar ook getuige van zijn.

Hoge klanken vol draaiingen die het lied zingen van een onbekende epos in een vervreemdende taal. Is het wel een taal en zijn het geen bezweringen van een of ander orakel? Barbara Hannigan zingt zeven stukken. Het zijn alle zeven prachtig uitgevoerde vocalen, helemaal op maat gemaakt voor haar stem. Met die stem kan zij beelden oproepen van een wereld die reeds lang geleden is verdwenen. Pas na het laatste stuk ontvangt Barbara Hannigan het applaus en bravo’s die ze verdient en eindigt zo een staat van perfectie. Waren we in Italië dan zou het publiek zeker om een toegift hebben gevraagd. Het is jammer dat dat niet het geval is.

Holy Visions

Jumalatteret en Holy Visions
Holy Visions met Sarah Brailey, Elizabeth Bates, Eliza Bagg, Rachel Calloway en Kirsten Sollek

Na een korte pauze – het publiek wordt gevraagd om te blijven zitten – is het tijd om te luisteren naar het tweede stuk van de avond, The Holy Visions, composities van de Middeleeuwse mystica Hildegard von Bingen. Het is een a capella die door vijf vrouwen wordt uitgevoerd, te weten Sarah Brailey, Elizabeth Bates, Eliza Bagg, Rachel Calloway en Kirsten Sollek. Hier en daar is het minimalisme van Philip Glass duidelijk aanwezig. Het zo kenmerkend repetitieve van Glass versterkt het meditatieve karakter van deze heilige visioenen. Het is complex en tegelijkertijd eenvoudig, abstract en volop beeldtaal, zinnenprikkelend en helder als glas(!). Met het gerinkel van belletjes wordt op subtiele wijze toch nog een soort van eredienst uitgevoerd. Het is erg lang geleden dat ik zulke geluiden heb gehoord. Ook dit concert duurt een klein half uur en dat is genoeg om de spanningsboog vast te houden. En het is tijd voor John Zorn om zich snel te spoeden naar het volgende deel van zijn marathon.


Foto Barbara Hannigan door Marco Borggreve

John Zorn, Madrigals book I & II in de Grote Kerk

De uitersten van de menselijk stem verkend op festival November Music 2017

Uitvoering Madrigals book I & II van John Zorn op 4 november 2017 in de Grote Kerk

Madrigalen
Madrigalen zijn seculiere composities voor een aantal stemmen dat varieert van twee tot maximaal acht. De zang wordt niet door instrumenten begeleid. Oorspronkelijk zijn Madrigalen in Italië ontstaan. Ze hebben een vrij lange geschiedenis van ontwikkeling, waarbij ze in de Renaissance een hoogtepunt kenden.

De Amerikaanse John Zorn heeft diverse Madrigalen geschreven. Zijn boeken I en II werden in de Grote Kerk door zes zangeressen uitgevoerd. Zijn Madrigalen kenmerken zich door een hoog tempo van afwisseling in klanklijnen en ontwikkelingen van akkoorden, waarbij wringende dissonanties en prachtige Renaissance aandoende klanken elkaar opvolgen en balanceren.

Dat leidde tot een uitdagende structuur waarin de rust van het bekende snel wordt onderbroken door de onverwachtheid van het onbekende. Soms doen de akkoordstructuren aan de muziek van Philips Glass denken. Luistert u maar eens naar diens filmmuziek KOYAANISQATSI.
Maar John Zorn neemt het een stuk verder, de loopjes zijn sneller en virtuozer zodat er een nieuw klankbeeld ontstaat. De zes stemmen creëeren wonderlijke samenklanken door vlug na elkaar tonen van complexe akkoorden in te zetten, op zo’n manier dat er een stuwende cadans ontstaat, die je als luisteraar meesleurt in een feest van wat de menselijke stem kan bereiken.

John Zorn, Madrigals book I & II in de Grote Kerk
Grote Kerk op Kerkplein

Zuiverheid
Dit vereist wel uiterste zuiverheid in de uitvoering en een zeer ontwikkeld ritmisch samen zijn. Vandaar dat de zangeressen ieder voor zich om de minuut een stemvork tegen het oor hielden. Het resultaat was daarmee een briljante uitvoering waarvan ik me regelmatig afvroeg of er niet toch stiekem een synthesizer in het spel was.
Maar nee, de dames zongen onversterkt en vulden met hun stemmen de hele kerkzaal. Ook de leiding over het sextet wisselde voortdurend, telkens gaf een andere zangeres een teken dat een strofe voorbij was of dat er een inzet moest komen, waarna die zeer goed gecoördineerde werd uitgevoerd.

Dit was een prachtige gelegenheid om kennis te maken met Zorn’s muziek, en de aanwezigen waren terecht vol lof. Ikzelf werd meegevoerd op de stroom van zich ontwikkelende akkoorden, supersnelle loopjes en altijd aanwezige cadans. Een ervaring uit een andere wereld.

Een puntje waaraan denk ik gewerkt zou kunnen worden was de verstaanbaarheid van gesproken taal. Dat werd zonder versterking gedaan en zowel de aankondiging van wie de dames waren als een stuk voorgedragen tekst tijdens de uitvoering was alleen maar op de voorste rijen te verstaan. Wellicht zaak om bij volgende optredens te overwegen.