JJumalatteret en Holy Visions

Jumalatteret en Holy Visions John Zorn marathon

Sacraal Fins epos en Middeleeuwse mystiek in Grote Kerk

Met de gezangen Jumalatteret en Holy Visions neemt componist John Zorn ons bij de hand om de sacrale gebieden te betreden van het hogere, het spirituele. Zorn maakt voor dat doel gebruik van vrouwenstemmen, omdat die de ijle hoogten kunnen bereiken waar goden leven en geesten ronddwalen.

Jumalatteret en Holy Visions in de Grote Kerk

Er zijn van die momenten dat alles klopt. Momenten die nooit lang duren, misschien enkele seconden slechts, waarin een staat van perfectie wordt bereikt. Soms, heel soms – once in a lifetime – duurt zo’n perfecte staat langer en dat kan alleen via muziek worden bereikt. Dat doet zich het geval bij het stuk Jumalatteret van John Zorn gezongen door de Canadese sopraan Barbara Hannigan. Zij komt speciaal naar het November Music festival voor de John Zorn marathon. En dat is een godsgeschenk, letterlijk en figuurlijk want de locatie is goed gekozen, namelijk de Grote Kerk van de protestantse geloofsgemeenschap van Den Bosch. Het sobere en bijna Scandinavisch strak aandoende interieur past helemaal bij de twee door Zorn geschreven vocale werken Jumalatteret en Holy Visions.

Jumalatteret en Holy Visions
Grote Kerk

Barbara Hannigan

Jumalatteret – of in het Fins Jumalatteretin – is een liedcyclus waarin de godenwereld wordt bezongen zoals die is vastgelegd in het Finse nationale epos, de Kalevala. Een collectie mystieke teksten die mondeling is doorgegeven en in 1835 is opgetekend. November Music 2018 heeft de Nederlandse première. De Grote Kerk is bomvol, het concert is geheel uitverkocht. Bij binnenkomst valt je oog meteen op het grote witte kruis gesneden uit een metaalgrijs vlak. Althans zo lijkt het. Een zacht geroezemoes klinkt door de kerk waar nog steeds diensten worden gehouden. Spanning op wat komen gaat, is duidelijk voelbaar.

Jumalatteret en Holy Visions
Repetitie van Stephen Gosling en Barbara Hannigan

De opkomst van Barbara Hannigan en haar begeleider de pianist Stephen Gosling is nogal plots. Barbara is gehuld in een zwarte jurk en als ik het goed zie, gaat zij blootsvoets haar optreden doen. Een kort en zacht welkomstapplaus is hun deel. Alles is goed voorbereid. Gosling gaat spelen en Barbara zet kort daarna in. En wat zij laat horen, bereikt meteen die staat van perfectie die het hele concert aanhoudt. Wat een stem. Ze wordt geroemd om haar vocale veelzijdigheid en theatrale reikwijdte en nu kan ik daar ook getuige van zijn.

Hoge klanken vol draaiingen die het lied zingen van een onbekende epos in een vervreemdende taal. Is het wel een taal en zijn het geen bezweringen van een of ander orakel? Barbara Hannigan zingt zeven stukken. Het zijn alle zeven prachtig uitgevoerde vocalen, helemaal op maat gemaakt voor haar stem. Met die stem kan zij beelden oproepen van een wereld die reeds lang geleden is verdwenen. Pas na het laatste stuk ontvangt Barbara Hannigan het applaus en bravo’s die ze verdient en eindigt zo een staat van perfectie. Waren we in Italië dan zou het publiek zeker om een toegift hebben gevraagd. Het is jammer dat dat niet het geval is.

Holy Visions

Jumalatteret en Holy Visions
Holy Visions met Sarah Brailey, Elizabeth Bates, Eliza Bagg, Rachel Calloway en Kirsten Sollek

Na een korte pauze – het publiek wordt gevraagd om te blijven zitten – is het tijd om te luisteren naar het tweede stuk van de avond, The Holy Visions, composities van de Middeleeuwse mystica Hildegard von Bingen. Het is een a capella die door vijf vrouwen wordt uitgevoerd, te weten Sarah Brailey, Elizabeth Bates, Eliza Bagg, Rachel Calloway en Kirsten Sollek. Hier en daar is het minimalisme van Philip Glass duidelijk aanwezig. Het zo kenmerkend repetitieve van Glass versterkt het meditatieve karakter van deze heilige visioenen. Het is complex en tegelijkertijd eenvoudig, abstract en volop beeldtaal, zinnenprikkelend en helder als glas(!). Met het gerinkel van belletjes wordt op subtiele wijze toch nog een soort van eredienst uitgevoerd. Het is erg lang geleden dat ik zulke geluiden heb gehoord. Ook dit concert duurt een klein half uur en dat is genoeg om de spanningsboog vast te houden. En het is tijd voor John Zorn om zich snel te spoeden naar het volgende deel van zijn marathon.


Foto Barbara Hannigan door Marco Borggreve

Sax Solo

John Zorn toont vele gezichten in Sax Solo

Jheronimus Bosch Art Center perfect voor een virtuoso

Daar staat hij dan, John Zorn, een kleine man, casual gekleed, om een sax solo weg te geven. Midden op een verhoging waar ooit het altaar moet hebben gestaan van de Sint Jacobskerk dat nu het Jheronimus Bosch Art Center (JBAC) heet. Vooraf wordt uitdrukkelijk gevraagd of iedereen zijn mobiel op mute zet en zeker geen foto’s noch video’s maakt. John wil dat niet. Luisteren naar zijn muziek, daar kom je toch voor, al het andere leidt alleen maar af en is storend voor hem, de anderen en voor jezelf, is de gedachte.

John Zorn Dag November Music

Het is een bijzondere dag, deze John Zorn Dag op maandag 5 november. Deze maandag is een herhaling van het episch hoogtepunt van November Music in 2017: de John Zorn marathon. De Amerikaan was er zelf ook van onder de indruk en komt op eigen verzoek terug naar November Music 2018. Dit jaar geeft hij het publiek zeven uitgelezen concerten waarin de volle reikwijdte van zijn muzikale exploratiedrift is te beluisteren. De Sax Solo in het JBAC maakt daar deel van uit.

Sax Solo
Zorn sax solo in Jheronimus Bosch Art Center

De Sax Solo is zeer bijzonder want soloconcerten voor saxofoon geeft John Zorn maar mondjesmaat. Zijn fans grijpen deze unieke gelegenheid dan ook met beide handen aan. Dat is te merken in het Jheronimus Bosch Art Center want de voormalige kerk loopt snel vol. Het zijn vooral mannen die Zorn wat betreft de saxofoon tot zijn fans mag rekenen.

Sax Solo – het concert

Voor de beroemde triptiek Tuin der Lusten van Jheronimus Bosch – een replica overigens want het origineel hangt in het Prado, Madrid – geeft Zorn in het half uur dat dit concert duurt, een drietal ongeëvenaarde improvisaties weg. Op zijn hoofdinstrument, de altsaxofoon en zonder enige elektrische versterking. De unieke akoestiek van de kerk doet de rest.
De Sax Solo begint eerst met een korte intro die je als een soort samenvatting kan beschouwen wat komen gaat. Wat is het? Het is niet alleen jazz of modern klassiek (kan dat met een saxofoon? wis en waarachtig!), neo-bop, soundscape of noise maar een mengeling van al deze mogelijkheden. Maar dat weet je pas achteraf.

Deze diashow vereist JavaScript.

John Zorn beheerst al die stijlen. Hoe kan het ook anders als je je leven lang hebt gewijd aan muziek zoals deze New Yorker heeft gedaan. Hij hanteert een sterk eclectische stijl, staat op Wikipedia, maar zelfs die omschrijving doet hem tekort. De drie langere nummers van deze Sax Solo spiegelen zich alle drie aan die korte intro.

Het eerste stuk is dan kalm dan uptempo dan zeer uptempo waar muziek wordt verlaten om plaats te maken voor noise die dan weer overgaat in een sereen gedeelte dat uit een saxofoon zo heerlijk kan klinken. En up, up, up gaat het weer tot de abrupte stop.

Het middenstuk is kort en opmerkelijk. Zorn haalt het mondstuk uit zijn saxofoon en gaat ermee ‘tetteren’, een soort Donald Duck act en loopt wat rond. De zaal kan het wel waarderen en er wordt wat gelachen, vooral als hij tegen een beeld uit de Bosch’ mythologie tettert. Hier toont hij de speelsheid die een virtuoos kenmerkt: lichtvoetig en vol zelfspot.

Sax Solo
Gewelf Jheronimus Bosch Art Center

In het derde stuk van de Sax Solo rekent Zorn genadeloos af met die speelsheid en toont al zijn gezichten, van hemelse schoonheid in serene landschappen tot lelijke breaks & noise uit de slechtste achterbuurten van een metropool in verval. Het is bijna een auditieve vertaling van De Tuin der Lusten. Daarnaast lijkt Zorn te zoeken naar nieuwe geluiden. Alles wat maar in hem opkomt, wordt vanuit zijn longen via die saxofoon tevoorschijn gebracht en losgelaten op de uitzonderlijke akoestiek van het Jheronimus Bosch Art Center.


Screenshot: John Zorn: Live at The Greene Space, April 30 2009

John Zorn, Madrigals book I & II in de Grote Kerk

De uitersten van de menselijk stem verkend op festival November Music 2017

Uitvoering Madrigals book I & II van John Zorn op 4 november 2017 in de Grote Kerk

Madrigalen
Madrigalen zijn seculiere composities voor een aantal stemmen dat varieert van twee tot maximaal acht. De zang wordt niet door instrumenten begeleid. Oorspronkelijk zijn Madrigalen in Italië ontstaan. Ze hebben een vrij lange geschiedenis van ontwikkeling, waarbij ze in de Renaissance een hoogtepunt kenden.

De Amerikaanse John Zorn heeft diverse Madrigalen geschreven. Zijn boeken I en II werden in de Grote Kerk door zes zangeressen uitgevoerd. Zijn Madrigalen kenmerken zich door een hoog tempo van afwisseling in klanklijnen en ontwikkelingen van akkoorden, waarbij wringende dissonanties en prachtige Renaissance aandoende klanken elkaar opvolgen en balanceren.

Dat leidde tot een uitdagende structuur waarin de rust van het bekende snel wordt onderbroken door de onverwachtheid van het onbekende. Soms doen de akkoordstructuren aan de muziek van Philips Glass denken. Luistert u maar eens naar diens filmmuziek KOYAANISQATSI.
Maar John Zorn neemt het een stuk verder, de loopjes zijn sneller en virtuozer zodat er een nieuw klankbeeld ontstaat. De zes stemmen creëeren wonderlijke samenklanken door vlug na elkaar tonen van complexe akkoorden in te zetten, op zo’n manier dat er een stuwende cadans ontstaat, die je als luisteraar meesleurt in een feest van wat de menselijke stem kan bereiken.

John Zorn, Madrigals book I & II in de Grote Kerk
Grote Kerk op Kerkplein

Zuiverheid
Dit vereist wel uiterste zuiverheid in de uitvoering en een zeer ontwikkeld ritmisch samen zijn. Vandaar dat de zangeressen ieder voor zich om de minuut een stemvork tegen het oor hielden. Het resultaat was daarmee een briljante uitvoering waarvan ik me regelmatig afvroeg of er niet toch stiekem een synthesizer in het spel was.
Maar nee, de dames zongen onversterkt en vulden met hun stemmen de hele kerkzaal. Ook de leiding over het sextet wisselde voortdurend, telkens gaf een andere zangeres een teken dat een strofe voorbij was of dat er een inzet moest komen, waarna die zeer goed gecoördineerde werd uitgevoerd.

Dit was een prachtige gelegenheid om kennis te maken met Zorn’s muziek, en de aanwezigen waren terecht vol lof. Ikzelf werd meegevoerd op de stroom van zich ontwikkelende akkoorden, supersnelle loopjes en altijd aanwezige cadans. Een ervaring uit een andere wereld.

Een puntje waaraan denk ik gewerkt zou kunnen worden was de verstaanbaarheid van gesproken taal. Dat werd zonder versterking gedaan en zowel de aankondiging van wie de dames waren als een stuk voorgedragen tekst tijdens de uitvoering was alleen maar op de voorste rijen te verstaan. Wellicht zaak om bij volgende optredens te overwegen.

Muziekfestival November Music bestaat 25 jaar

Interview met artistiek leider Bert Palinckx

Bert Palinckx is artistiek leider van November Music. Hij is al 18 jaar verbonden aan dit muziekfestival in ‘s-Hertogenbosch dat de slogan aanvoert ‘ muziek van nu door de makers van nu’.
November Music werd in 1993 opgericht en viert dit jaar zijn vijfentwintigjarig jubileum. Het festival duurt elf dagen van 2 tot en met 12 november en wordt op tal van locaties in ‘s-Hertogenbosch gehouden.

KLANKGAT: Wat doet een artistiek leider en hoe vult u dat leiderschap in?
Bert Palinckx: Ik zoek een samenhang binnen de programmering. Ik kijk wie waar en wanneer optreedt. Het is een soort puzzel waar ik bijvoorbeeld let of er niet teveel dezelfde genres op een bepaalde datum en locatie staan geprogrammeerd. Je wilt toch een spanningsboog in je programma bouwen, lijnen uitzetten, met op de laatste zondag een wat lichtere noot.
Ik praat vooraf veel met componisten over hun ideeën en kijk dan hoe die passen in het programma. Ik bemoei me niet met de inhoud. Daar zijn de componisten zelf verantwoordelijk voor.

November Music bestaat 25 jaar. Gaat dit een speciale editie worden?
Laat ik het zo zeggen: elke editie is mij lief. Het ligt niet in de aard van November Music om terug te kijken. We hebben geen speciaal retrospectief programma en zelfs niet een jubileumboek uitgebracht. November Music kijkt liever naar de toekomst.

Muziekfestival November Music bestaat 25 jaar
Dansgroep Panama Pictures op de Parade n.a.v. de opening November Music

Nou ja, het festival reserveert een hele dag voor één artiest. Zaterdag 4 november staat helemaal in het teken van John Zorn. Dat is, zover ik weet, nog nooit gebeurd.
(lacht) Eerlijk gezegd had ik John Zorn al voor vorig jaar gepland. Maar het kon toen niet en daarom is hij er nu. Met een flinke crew. Hij betekent veel voor de moderne muziek en krijgt van ons de ruimte om dat op 4 november te laten zien. Er komen zelfs mensen uit Moskou speciaal voor hem.

Het Bosch Requiem is door November Music overgenomen. Hebben jullie dingen gewijzigd, is er een andere insteek?
Bosch Requiem is inderdaad overgenomen van de Jeroen Bosch Stichting die inmiddels is opgeheven. Als eerste zijn wij uit de Sint-Jan gegaan. Het kerkbestuur drong aan om te blijven, maar we wilden het requiem een ander karakter geven, minder cerebraal. En de akoestiek is ook niet geschikt, het galmt er nogal.
Daarnaast wilden we het ook theatraler maken. We zochten een geschikte locatie en die werd uiteindelijk Theater a/d Parade. Op donderdag 2 november, Allerzielen, begint het Bosch Requiem op de Parade en wordt het binnen in het theater voortgezet. Buiten op de Parade gaat een deel van de voorstelling overigens door met Allerzielen als leidraad.
Er is ook een nieuw requiem geschreven door de componist Anthony Fiumara met een libretto van filosoof en schrijver De´sanne van Brederode uit Den Bosch.

November Music is niet zo bekend in Den Bosch. Zijn er plannen om daar wat aan te doen?
November Music was nogal elitair maar de laatste jaren is de programmering veel breder van opzet geworden zonder dat we inhoudelijk een kniebuiging hebben gemaakt. Het is nu eenmaal minder toegankelijke muziek die wij brengen.
Qua bezoekers is het leuk om te weten, dat een derde van de bezoekers uit Den Bosch komt, een derde uit Brabant en eenderde buiten Brabant.

Een tipje van de sluier van wat 2018 gaat brengen?
Het Requiem wordt een traditie. Daarover is een akkoord bereikt met de gemeente ‘s-Hertogenbosch. En volgend jaar gaan we meer vrouwelijke componisten en uitvoerders programmeren. Er zijn veel goede en belangrijke vrouwelijke componisten. Nu is de man-vrouw verhouding 70-30 procent ten gunste van mannen.
Verder willen we concerten opzetten met koren uit Brabant. Onder professionele begeleiding zullen zij bestaande, klassieke liederen zingen in de hele stad. En als laatste wat ik nog wil zeggen, is dat het allerbeste ensemble ter wereld, Klankforum Wien, naar November Music komt.