Impressie gesprek Hans en Kiete

Toonzaal presentatie studenten elektronische muziek zeer aangenaam

Klassiek en elektronisch gaan prima samen

De Fontys opleiding ‘Academy of Music and Performing Arts’ in Tilburg geeft studenten klassieke muziek compositie de mogelijkheid om kennis te maken met elektronische muziek.
Zij doen dit in samenwerking met de Willem Twee Toonzaal in Den Bosch, waar een  uitgebreide verzameling synthesizers en aanverwanten staat (en begeleiding kan je krijgen in de Willem Twee studio’s.

publiek w2studios xpo elektronica
presentatie elektronica studenten

Opleiding elektronische muziek

Dit is kenmerkend voor een nieuwe trend in klassieke muziek; Waar ‘klassiek’ en ‘elektronisch’ voorheen duidelijk gescheiden waren ontstaat er nu belangstelling om elementen uit die twee werelden te combineren. In het kader van deze opleiding konden vijf studenten (eerste en tweedejaars) een gerichte cursus volgen onder begeleiding van de Toonzaal. En deze avond konden zij hun werk presenteren aan hun docenten (Kees vd Bergh en Anthony Fiumara) en andere belangstellenden. Dit gebeurde door hun composities, die ze vooraf hadden opgenomen en bewerkt, af te spelen over twee speakers.

presentatie elektronica studenten
Toonzaal

Het blijft in deze tijden een vreemd gevoel om een concertzaal binnen te stappen, maar de gemoedelijke hartelijkheid die er altijd in de Toonzaal heerst, maakte het makkelijk om daaroverheen te komen. De iets andere opstelling wegens corona verstoorde dat niet.

Enrico Ferri, Rivers
Enrico
Enrico Ferri

Na een korte en humoristische inleiding door Hans Kulk was het de beurt aan Enrico Ferri om zijn stuk ‘Rivers’ te laten horen.
Voor hem is de relatie tussen poëzie en muziek belangrijk, en hij probeerde de verbondenheid tussen onderdelen van de natuur en onze emoties uit te drukken.
Inzettend met een ambience van voorbijglijdende geluiden creëerde hij een spel van gestreken glas-achtige geluiden en voorbijrazende gestreken ijzer geluiden, waarop de dichter zijn gedicht (in het Italiaans) voorlas.
De glas-achtige geluiden transformeerden naar zware geslagen staven, en er was een voortdurende beweging in de muziek die de stem in zich op bleef nemen.
Een erg mooi stuk om naar te luisteren en een welverdiend applaus volgde.

 

Kiete vd Laan, Rituals for Electronics
Kiete vd Laan
Kiete vd Laan

Als enige Nederlandse studente bracht Kiete deze Rituals ten gehore. Op een bijna tanpura-achtige drone bracht ze diverse percussie en rainstick geïnspireerde geluiden tot leven. Hierin zat niet een heel duidelijk ritme, maar omdat het geheel over langere tijd geloopt werd was het ook niet geheel zonder. Verder wist ze dit te combineren met bijna dierlijke kreten die tot een mooi organisch geheel waren samengevoegd. Mooi was het gebruik van bewerkte akoestische instrumenten (accordeon) die daardoor heel anders gingen klinken dan we gewend zijn.
Verder had ze diverse geluiden die met de apparatuur van de Toonzaal waren opgewekt samengevoegd tot een nieuwe layer van geluiden, bijgenaamd ‘ Angel choir’.
Ook hier een stevig applaus, het was een stuk dat je ook echt wel meevoerde de groene jungle in.

Amin Ebrahimi, Seven rainy cities
Amin Ebrahimi
Amin Ebrahimi

Het stuk zette in met allerlei glas achtige percussie geluidjes  die in een ritme alsof de wind er doorheen blies klonken. Dit werd begeleid door ruis achtige klanken, en galmende stemmen.
Rustig begonnen evolueerde het werk naar steeds meer opwinding. Om uiteindelijk weer weg te sterven. Of nee wacht, plots kwam het geluid weer op.
En zo was het net of je door de hoofdstukken van een boek heen bladerde, met telkens een kleine variatie op de thematiek. Zoals Amin aangaf was hij overweldigd door alle klanken die de studio kon opwekken en was het zijn belangrijkste visie om net als in een beeld, het overtollige weg te hakken.
Applaus? Natuurlijk was er applaus.

An’an Liu, Water

Wegens corona moest An’an in China blijven, maar toch heeft ze zoveel mogelijk van de cursus on-line gevolgd. Thuis heeft ze software gebruikt om een stuk te maken waarin ze water uitbeeldt.
Zoals water allerlei kanten uitvloeit zo vloeien de fluit geluiden en bijna orgel klanken met ruis alle kanten uit in haar aantrekkelijke stuk. Daarbij begon ze met geïnverteerde klanken die als het ware een raadsel vormden totdat de niet geïnverteerde klanken klonken en de langzaam groeiende verbazing oplosten. Ook weer een origineel stuk waarvan ik hoop dat ze op afstand het applaus kon horen.

Vlad Chlek, the isolator
Vlad Chlek
Vlad Chlek

Het was Vlad’s bedoeling om uit te beelden hoe iemand middels een geluidsisolator helemaal in zijn eigen wereld kan opgaan. Onder begeleiding van video beelden met een Russisch gedicht liet hij een steeds wisselend klankbeeld met vogelgefluit horen en bewerkte stemmen. Op een goed moment werd alles behoorlijk mechanisch en klonken er toch wat angstaanjagende geluiden.
Ook hier verdiend applaus.

 

Impressie

Na nog enkele belangstellende vragen en positieve kritiek uit de zaal werd het officiele gedeelte van de avond afgesloten, en wegens corona ontbrak de traditionele gezellige nazit.
Zelf was ik behoorlijk onder de indruk van wat deze studenten na een korte tijd in de studio al konden. Hoewel het compositiegewijs nog niet helemaal boven alle kritiek verheven was, was het bij allemaal een zeer aangename en meeslepende geluidservaring. Ik hoop dan ook van harte dat deze  componisten verder groeien in dit genre.

Foto’s: Erwin Engelsma, en ‘uitgelicht’  foto: Anthony Fiumara

Stimmung

Silbersee Stimmung van Stockhausen November Music

Zang voert de boventoon in vijftigjarige klassieker

Productiehuis Silbersee brengt  klassieker Stimmung van componist Karlheinz Stockhausen op het November Music festival. Stimmung is bedoeld voor zes zangers. Het is het eerste deel in een cyclus van vier concerten die tot en met 2021 worden uitgevoerd.

Over Silbersee
Silbersee is niet zomaar een groep mensen die samen muziek maken. Het is daarentegen een productiecentrum voor onorthodox muziektheater.

Oprichter en artistiek directeur Romain Bischoff brengt theatermakers, componisten, schrijvers, dansers, acteurs en zo verder bij elkaar in allerlei genres. Romain is zowel zanger als dirigent die innovatie, onderzoek en het nemen van risico’s als wezenlijke eis ziet. Hij is er van overtuigd dat muziektheater en opera er  niet alleen zijn voor de ‘ insiders’ , maar een breed publiek moeten bereiken.
Samen met Bärbel Kühn stichtte Romain VocaalLab in 2002 met als doel om een kweekvijver te zijn voor jonge zangers. Dit ontwikkelde zich al snel tot een centrum voor vernieuwende theater en opera. Om dit te vieren werd in 2004 de naam in ‘Silbersee’ veranderd. ‘Stimmung 1’ die deze keer wordt uitgevoerd is het eerste deel in een cyclus van 4 concerten die tot en met 2021 gaan worden uitgevoerd.

Silbersee Stimmung
Silbersee Stimmung – Jan van den Bossche

Karlheinz Stockhausen ‘Stimmung’
In 1968 completeerde Karlheinz Stockhausen zijn compositie ‘Stimmung’. Dit stuk is bedoeld voor zes zangers, die in reine stemming de boventonen van een (voor het publiek niet hoorbare) Bes zingen. Reine stemming betekent dat de tonen van de toonladder waarin gezongen wordt exacte breuken zijn: 2/1 voor het octaaf, 3/2 voor de kwint, 4/3 voor de kwart, 5/4 voor de grote terts, en 6/5 voor de kleine terts.
Dit in tegenstelling tot de ons meer bekende gelijkzwevende stemming die je op piano’s (normaliter) terugvindt. De reine stemming komt overeen met de natuurlijke boventoonreeks van een akoestisch instrument en heeft daardoor een zeer heldere, parelende klank. Nadeel voor toets en snaarinstrumenten is dat als je iets wilt spelen en kunnen transponeren je tot enorme aantallen toetsen per octaaf komt wat (nagenoeg) onspeelbaar wordt.

Silbersee Stimmung
Silbersee Stimmung – Jan van den Bossche

Maar voor zeer goed geoefende zangers is het mogelijk dit zo uit te voeren. Het stuk ‘Stimmung’is onderverdeeld in 51 ‘secties’, en wordt gezongen door drie zangers en drie zangeressen. Elke zangeres voert acht keer een nieuwe sectie in en elke zanger doet dat negen keer. De samenklanken klinken tot degeen die de sectie inzette tevreden is dat de samenklank correct is gevormd. Bij dat zingen manipuleren alle zangers ook de boventonen van hun klank om volledige aansluiting te vinden bij de te ontwikkelen toonvorming.
In 29 secties worden ‘magische namen’geroepen, waarmee verder wordt geimproviseerd. Stockhausen geeft aan dat hij het stuk schreef nadat hij een maand in Mexico had rondgezworven en zo de mystieke stemming wilde vastlegggen die hij ervoer. Een zeer veeleisend stuk dus voor de zangers en ook voor het publiek.

Silbersee Stimmung
Stimmung – Jan van den Bossche

De uitvoering
Nu exact vijftig jaar na het verschijnen van Stimmung durfde Silbersee de uitdaging aan te gaan. Gezeten rond een zeskantige tafel, in een verder donkere zaal, waar alleen een grote witte ballon hing, die als (veranderend) maanlicht werd beschenen, voerden de zangers het stuk uit. Gedurende meer dan een uur werd het publiek ondergedompeld in geluiden die dan weer aan chantende sjamanen deed denken, dan weer aan langzaam verstemmende synthesizers.
Het geluid kwam uit zes speakers die rondom het publiek waren opgesteld. Zodat qua geluid het net was alsof je je midden op de tafel bevond, een knap staaltje technische beheersing van het mengpaneel. Dit laatste gebeurde dan ook niet zomaar, de gewenste klankbeelden waren al veel eerder uitvoerig met de geluidstechnicus doorgenomen.
Ikzelf voelde me bij tijd en wijle wegdrijven in een stroom van bewustzijn. De muziek deed echt vreemde dingen met me, betoverend is wellicht het juiste woord.

Na het verdiende applaus, waarbij de uitvoerenden terecht ook de technici betrokken, werd de scene omgebouwd voor de uitvoering van twee kortere werken.

Anthony Fiumara ‘Graduales’

Stimmung
Silbersee zingt Graduales

Anthony Fiumara schreef met ‘Graduales 1 & 2’ (2007) twee eigentijdse stukken voor de stem, deels gebruikmakend van canontechnieken uit de Renaissance, met name de Franco-Vlaamse school.
Deze twee stukken zijn geschreven als interlude tussen diverse delen van de Missa Prolationum van Johannes Ockeghem ((ca.1410-1497). De titel ‘Graduales’ slaat op de mineurschaal die gebruikt wordt.
Kabbelende akkoorden kwamen zuiver voorbij gesneld, waarbij er telkens een groot onderscheid was tussen de veelal laag aangezette tonen en de snerpend hoge sopraanklanken. Kleine belletjes werden gebruikt om de zang te begeleiden, waarbij een klein aantal belletjes werd ingezet om zoveel mogelijk verschillende combinaties te creëren.
Ook hier had het effect iets sacraals. De stukken werden tot in perfectie uitgevoerd, maar ik vraag me af of ze zonder de muzikale context wel helemaal goed tot hun recht kwamen.

Silbersee Stimmung
Stimmung – Jan van den Bossche

Seung-Won Oh ‘Recollection for ChoHee’
En dan konden eindelijk de klankschalen gebruikt worden die er al lang hingen en iedereen nieuwsgierig maakten. De Koreaanse componiste Seung-Won Oh haar werk ‘Recollection for ChoHee’ (2006) werd uitgevoerd, geïnspireerd op poëzie van deze zestiende-eeuwse Koreaanse schrijfster.
Beginnend met een enkele lage mannenstem die in eerste instantie nog vaag Russisch-orthodox aandeed werd de Koreaanse karakteristiek van de muziek allengs duidelijk, Zeker toen ook de andere stemmen er in gingen mengen, en uiteindelijk de diverse bellen en klankschalen bespeeld werden. Het was een sterk staaltje van concentratie van de zes zangers om EN te zingen met allerlei moeilijke toonverbuigingen en klankkleur verschillen EN ook de diverse bellen en klankschalen te bespelen.

Het was met Silbersee weer een staaltje vocaal meesterschap en ik zou ook niet anders van hen verwachten.


Fotografie: Jan van den Bossche met dank aan Silbersee